މި ދަތުރުފުޅުގައި ކުޅުދުއްފުށީ ފެންހޮޅިލުމުގެ މަޝްރޫޢާއި، މަގުހެދުމުގެ މަޝްރޫޢު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ފަށްޓަވައިދެއްވާނެއެވެ. އަދި ކުޅުދުއްފުށީގައި ބިނާކުރާ ރޯހައުސްގެ މަޝްރޫޢުގެ ބިންގާވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އަޅުއްވައިދެއްވާނެއެވެ. މި މަޝްރޫޢުތައް ފަށްޓަވައިދެއްވުން އޮންނާނީ މިއަދު ހަވީރުއެވެ. އެއަށްފަހު މިކަމާ ގުޅޭ ޖަލްސާ ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލުގައި އޮންނާނެއެވެ. މި ޖަލްސާގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާނެއެވެ.

އަދި މީގެ އިތުރުން ފެންހޮޅިލުމުގެ މަޝްރޫޢާ ބެހޭގޮތުން އެމްޑަބްލިޔުއެސްސީގެ ޗެއާރޕާސަން އަލްފާޟިލާ ނީޒާ ޢިމާދު ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާނެއެވެ. އަދި ކުޅުދުއްފުށީގެ މަގުހެދުމުގެ މަޝްރޫޢާބެހޭގޮތުން މާލޭ މުނިސިޕަލްޓީގެ ރައީސް ސަރަނގު އާދަމް މަނިކު ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާއިރު ހައުސިން ޕުރޮޖެކްޓާ ބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާނީ އެޗްޑީސީގެ ޑެޕިއުޓީ މެނޭޖިންގް ޑިރެކްޓަރ ސުހައިލް އަޙްމަދު އެވެ.

ދިދަ ނެގުމުގެ ރަސްމިއްޔާތު ކުޅުދުއްފުށީގައި ބާއްވާފައިވަނީ މަތި އުތުރު ޕްރޮވިންސް އޮފީހުގައެވެ. ހެނދުނު 6 ޖެހި އިރު ދިދަ ނަންގަވައި ދެއްވީ އެޑިއުކޭޝަން މިނިސްޓަރ ކަމަށް އައްޔަންކުރަށްވާފައިވާ ޑރ. މުސްތަފާ ލުތުފީއެވެ. ޑރ. މުސްތަފާ ލުތުފީ ވަނީ މިނިވަން ދުވަހުގެ މުނާސަބަތުގައި ދުވަހުގެ ހެނދުނު 10 ޖެހިއިރު ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލުގައި ބޭއްވުނު ޖަލްސާވެސް ޝަރަފްވެރިކޮށްދެއްވާފައެވެ. މަތި އުތުރު ޕްރޮވިންސްގެ ސްޓޭޓް މިނިސްޓަރ މުޙައްމަދު ހުނައިފްވެސް ރައްޔިތުންނާއި މުހާތަބް ކުރެއްވި މިޖަލްސާގައި ވަނީ މަތި އުތުރު ޕްރޮވިންސްގެ އޮފީހުގައި ގާއިމު ކުރެވުނު މިނިސްޓްރީ އޮފް އެކޮނޮމިކް ޑެވެލޮޕްމަންޓްގެ ވިޔަފާރި ކުރިއެރުވުމަށް އެހީވެދޭ އޮފީހުގެ ވެބްސައިޓް ލޯންޗްކޮށްފައެވެ.

މިނިވަން ދުވަހުގެ ހަވީރު ކުޅުދުއްފުށީ ޒޯން ސްޓޭޑިއަމްގައި ބެލެނިވެރިންގެ ހާއްސަ ނެޓްބޯޅަ މެޗެއް ވަނީ ކުޅެފައެވެ. ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލުގެ ކެޑޭޓުން ރަށުގެ ބޮޑެތި މަގުތަކުގައި ބޭއްވުމަށް ރޭވި ޕެރޭޑް މަގުތަކުގައި ފެންބޮޑުވެފައި ވުމުގެ ސަބަބުން ވަނީ ބޭއްވޭގޮތް ނުވެފައެވެ.

މިނިވަން ދުވަސް ފާހަގަ ކުރުމުގެ ގޮތުން މިއަދުވެސް ތަފާތު ހަރަކާތްތައް ހިންގުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާކަމަށް މައުލޫމާތު ލިބިފައިވެއެވެ. އެގޮތުން ކުޅުދުއްފުށީ ޒޯން ސްޓޭޑިއަމްގައި ކުޑަކުދިންގެ ހަވީރަކާއި ޖަލާލުއްދީން ސްކޫލުގެ ގާލްގައިޑް ކުދިންނާއި ކުޅުދުއްފުށީ ޔަންގް ޖެނެރޭޝަންގެ އަންހެންކުދިންގެ ފުޓުބޯޅަމެޗެއް އޮންނާނެކަމަށް މައުލޫމާތު ލިބިފައިވެއެވެ.

މިއަދަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އުފާވެރި މިނިވަންދުވަހެވެ. އެއްވެސް ލޭ އޮހުރުވުމެއްނެތި، އެއްވެސް ހަމަނުޖެހުމެއްނެތި، މިނިވަންކަން ލިބުނު ޤައުމެއް މިސަރަޙައްދުގައި މިނޫނީ ނެތެވެ. އިންޑިޔާއާއި އާއި ޕާކިސްތާނު ބައްލަވާށެވެ. ލަންކާގައި ތަމަޅަ ޓައިގަރުންނާއި މަދަނީންނެވެ. ބަންގާޅުން ޕާކިސްތާނާއިއެކުގައި ކުރި ހަނގުރާމައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ވަރަށް ނަސީބު ރަނގަޅެވެ. އެއްވެސް މީހެއްގެ ލޭއޮހުރުވުމެއްނެތި މިނިވަންކަން ލިބިގެންދިޔައީއެވެ. މިއަދަކީ ޖުލައި 26 ވަނަ ދުވަހެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މިނިވަންކަމަކީ ވަރަށް ބަލިކަށި ގޮތެއްގައި، އެހެނަސް ޝުކުރުކުރަންޖެހޭ، އެކަމާއި އުފާކުރަންޖެހޭ، ހިތްވަރު ލިބިގަންނަން ޖެހޭ، އަދި އެކަމުގައި ޝުކުރު ޙައްޤު އެތައް ބަޔެއް ހިމެނޭ ކަމެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ހިތަށްއަރައެވެ. މިނިވަންކަން ދެމެހެއްޓުމަށް ކުރި މަސައްކަތް މިނިވަންކަމާއި ސީދާ ގުޅުމެއްނެތީތޯއެވެ. 1 ރަބީޢުލް ޢައްވަލް، ރާއްޖޭގެ ޤައުމީ ދުވަހުގެ ގޮތުގައި ފާހަގަކުރެވެނީ، މިހާރު ޤާނޫނު އަސާސީންވެސް ކަން ލާޒިމުވާތީއެވެ. ނަމަވެސް އެއީވެސް މިނިވަންކަމުގެ ދުވަހެކެވެ. 3 ނޮވެމްބަރ 1988 އެއީ ނަޞްރުގެ ދުވަހެވެ. އެދުވަސްފާހަގަކުރެވެނީ މިނިވަންކަމަށް އަރައިގަތުމަށް ބަޔަކު ކުރި މަސައްކަތް ނާކާމިޔާބުކޮށް އެމީހުންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ހޯދި ދުވަސްގޮތުގައެވެ. އެތައްދިވެހިންނެއްގެ ލޭ އޮހޮރިގެންދިޔައެވެ. ކުޅުދުއްފުއްޓަށް އުފަން، ޒުވާން، ހިތްވަރުގަދަ، ޖެހިލުންކުޑަ، ދީނާއި ޤައުމަށްޓަކައި ޝަހީދުވި ޝަހީދު ޙުސައިން އާދަމްގެ ލޭ އޮހޮރިގެންދިޔައީ މިޤައުމަށްޓަކައެވެ. އެލެއިން ސިފައިންގެ ފާރު ފޯވެގެންދިޔައިރު، އެދުވަސް އެއީ ޝަހީދުންގެ ދުވަހެވެ. މައްސަލައެއްނެތެވެ. އަޅުގަނޑު ހިތަށް އަރާ އެއްޗެއް ހަމަ ދަންނަވާލީއެވެ. މިނިވަންކަން ފާހަގަކުރާ ދުވަހެއްގައި މިނިވަންކަމަށްޓަކައި ނަފްސު ޤުރުބާންކުރި ފަރާތްތައް ހަނދާން ނައްތައެއްނުލެވޭނެއެވެ. އެއީ ވާނޭ ކަމެއްނޫނެވެ.

ދެން އޮތީ ސުވާލެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މިނިވަންތޯއެވެ. އަޅުގަނޑު ހިތައްއަރައެވެ. މިނިވަންކަމަކީ ހަމަ އެކަނި އިނގިރޭސިންނާއި އެހެނިހެން އިސްތިއުމާރީ ބާރުތަކުގެ އަތުން ޤައުމެއް ސަލާމަތްވީމަ ކިޔަން އޮންނަ ނަމެއްތޯއެވެ؟

މިނިވަންކަން އޭގެ ޒާތުގައި ޖަމްޢުވަނީ ފަރުދީ މަރުހަލާގެ ފަހުގައެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ ފަރުދީ މިނިވަންކަމެވެ. ދެން ފަރުދުންގެ މިނިވަންކަން ފުޅާވެގެންދަނީ މުޖުތަމަޢަށެވެ. ދެން ޤައުމަށެވެ. އެގޮތުގެމަތީން މެނުވީ މިނިވަންކަން ފުޅާވެގެން، މުޖުތަމަޢުގައި ޤަބޫލުކުރެވިގެން ދިޔުމަކީ ވަރަށް މުސްތަޙީލުކަމެކެވެ. އެއްވެސް މުޖުތަމަޢެއްގައި މުޖުތަމަޢުގެ މިނިވަންކަން ފުޅާވެ، މުޖުތަމަޢުގެ އަޞްލުން ފަރުދީ ހާލަތަށް މިނިވަންކަން ނަގުލުވެ އޮންނާނެކަމަށް ބެލުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ ބުއްދި ޤަބޫލުކުރާކަމެއްނޫނެވެ. އެހެނަސް މިކަމާއި ވިސްނާ ފިކުރު ކުރުމަކީ ހަމަ އޮތްކަމެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މިއަދު މިތިބަ ޙާލަތު ވަޒަން ކުރެވޭތޯއެވެ. ޤައުމާއިމެދު ވިސްނަނީ ކިތައްމީހުންތޯއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ތަބީޢަތުގައި ލިބިފައިވާ ބާރުތަކެއްވެއެވެ. އެއީ ދިފާޢުވުމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ނުރުހޭ ކޮންމެކަމެއް ދިފާޢުކުރެވިދާނެއެވެ. އެކަމަކު މިނިވަންކަމާއި، ފުރާނައާއި، މުދަލަކީ އިންސާނާގެ އެންމެ މުހިންމު އެއްބޭނުންތަކެވެ. ކާނާއާއި، އަންނައުނާއި، ނިދާނެތަނެއް، މިއީ އިންސާނެއްގެ އަސާސީ ބޭނުންތައް، އޭގެ އެންމެ ހަނިދާއިރާއަށް ބަލައިރުވެސް ޤަބޫލުކުރަންޖެހޭ ހަމައެކެވެ. އެކަމަކު މިދެވިސްނުމުގެ ތެރެއިން ބާރުވެރީ ކޯއްޗެއްތޯ ބަލަމާ ހިނގާށެވެ. އަންނައުނު ހޯދުމުގައި ކާނާއަށް ބަރޯސާވުމަކީ ވާނޭ ކަމެއްހެއްޔެވެ؟ އަދި ކާނާ ހޯދުމަށް އަންނައުނުގެ މުހިންމުތޯއެވެ.

ތެދެކެވެ. އަންނައުނު ހޯދަންދެވޭނީ ގައިގައި ކަމެއް ހުރެގެންތާއެވެ. އެކަމަކު އެއީ ތަންކޮޅެއް އާދައިގެ ވިސްނުމެކެވެ. އަޅުގަނޑު އެވިސްނުން އެއްފަރާތްކޮށްލާނަމެވެ. އެގޮތަށް ތިލަކުރާނަމަ މިކަހަލަ ކޮންމެކަމަކީ ޅެންބައިތު ޝަރަޙަކުރާ ބީދައިން، ޅެންވެރިޔާގެ ބަނޑަށް ސަވާރުވަން ޖެހޭކަމަށްވެދާނެތީއެވެ.

ވަރަށް ގާތްގާތުގައި މިވިސްނުމުން ތަފާތެއް އުފެއްދިދާނެއެވެ. އަދި ތަފްޞީރުގައި އެއްގޮތްކުރެވިދާނެވެސްމެއެވެ. އެކަމަކު ކުރީގެ ބަޔަށް ބަލަމާ ހިނގާށެވެ. މިނިވަންކަން ނެތި އޭނާގެ ފުރާނަ ދެމެހެއްޓޭނެތޯއެވެ؛ ފުރާނަނެތި މިނިވަންކަން ދެހެއްޓޭނެތޯއެވެ؛ މިނިވަންކަމެއްނެތި މުދާ ސަލާމަތްކުރެވޭނެތޯއެވެ. އަޅުގަނޑު ހިތަށް އަރައެވެ. މިތިނެތި އެކަތި އަނެކެއްޗަށް ފާރަވެރިވަނީ ކީއްވެ ހެއްޔެވެ؟ އެއްވެސް މުޖުތަމަޢަކީ މިތިނެތި ފިލާގޮސްފައިވާ މުޖުތަމަޢެއްކަމަށްވާނަމަ ތަރައްޤީއާއި ތަމައްދުންގެ ފިކުރުތައް ނެތީއެވެ. އިންސާނީ ކުރިއެރުމާއި، އުފާވެރިކަމާއި، ތިޔާގިކަން ޤާއިމުވާނީ އިސްވެ ބުނެވުނު ހަމައިގައި ހިފެހެއްޓިއްޖެނަމައެވެ.

ވޭތުވެދިޔަ 25 ދުވަހެވެ. އަޅުގަނޑުގެ 25 އަހަރުގެ ހަޔާތުން އެތައް ކަމެއް ފެނިގެން ހިނގައްޖެއެވެ. މުޅި ފަންސަވީސް ދުވަސް ހިމެނިގެން ދިޔައީ މިނިވަންކަމުގެ ބިނާއާއި ގުޅިފައިވާކަމަކަށެވެ. ބަލަމާހިނގާށެވެ. އަސާސީ ޙައްޤުތަކާއި މިނިވަންކަމާއިބެހޭ ބާބުގެ ތެރެއިންނެވެ.

1. ތަފާތުކޮށްގެން ނުވާނެކަމަށް ޤާނޫނު އަސާސީ ބުނިހިނދު، މިވީ 25 ދުވަސްތެރޭގައި އެބަޔަކު ނިސްބަތްވާ ސިޔާސީ ކުލައިގެ ސަބަބުން އެތައްތަފާތެއް، ތަންފީޒީ އިދާރާތަކާއި، ވެރިކަން ހިންގާފަރާތުން ކޮށްފައިވެއެވެ.

2. ހަމަހަމަކަން ޤާއިމުކުރަންވާނެކަމަށް ބުނެފައިވާއިރު، އެއްބަޔަކަށް ޤާނޫނީ އިމުން ބޭރުން އަދަބު ލިބިގެން ދިޔައެވެ. އަނެއްބައެއްގެ ގޮވަތިގެދޮރަށް ގެއްލުންލިބުނު އިރު، ގެއްލުން ދިން މީހުންގެ މެދުގައި ތަޙްޤީޤުކުރެވި، ޝަރީޢަތްކުރެވޭތަނެއް ނުފެނެވެ. ހަލަބޮލިތަނަކަށް ވެރިކަން ކުރާރަށް ހެދި މީހުން ބުނާގޮތް ތަންފީޒީ އިދާރާތަކުން ކުރަންފެށުމުން މިކަންވެސް ދިޔައީ ނުބައި އަތަށެވެ.

3. ދިރިހުރުމުގެ ޙައްޤުގެތެރެއިން، އަމިއްލަ މިނިވަންކަން ލިބިދީފައިވާއިރު، އަދި ނަފްސް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިދީފައިވާއިރު، އެކަމަށް އަރައިގަންނަން މަސައްކަތްކުރިމީހުންގެ މެދުގައި ތަޙްޤީޤުރުމުން އެއްކިބާވެ، އަދި ކިއެއްތަ! އަމިއްލަ މިނިވަންކަމެއްކަމުގައި ބެލެވޭ، ބޮލުގެ އިސްތަށި ގަނޑަކީ ސަރުކާރުގެ މިލްކިއްޔާތެއްކަމަށްފުލުހުން ޤަބޫލުކުރިއެވެ. ނަފްސް ރައްކާތެރިކުރުމަށް އެނަފްސް ނޭދެނިސް ރައްކާތެރިކަން ލިބުނެވެ. އޭގެ ނުބައިމާނަ ހޯދައިގެންނެވެ.

4. ޒާތީ ދިރިއުޅުމުގެ މިނިވަންކަމުގައި އަނެކުންނާއި ކުރެވޭ މުއާޞަލާތަކީ ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ކަންކަން ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިހާރު މިކަންވެސްވަނީ ފަސާދަވެ، އާއްމުވެ، ބޮޑުމުސީބާތަކަށް ވެފައެވެ.

5. ހިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން، ހިފެހެއްޓުމަށް މިވީ 25 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ސަރުކާރުން އެތައްމަސައްކަތްތަކެއްކުރިއެވެ. ޓީވީއެމް މުސްތަޤިއްލުކުރުމަށް ހެދި ޤާނޫނު ތަސްދީޤުކުރުމަށްފަހު، އެތަނުގެ ބޯޑު އައްޔަނުކުރުމުން އެތަން ބޮއްސުންލައިގެންގޮސް ވަކި ސިޔާސީ ފިކުރަކަށް ބަދަލުވެ، ރައްޔިތުންނަށް ޚިޔާލުފާޅުކުރުމަށް ލިބޭ ހަމަހަމަ ފުރުޞަތުތައް ގެއްލިގެން ދިޔައީއެވެ.

6. ނޫސްވެރިކަމުގެ މިނިވަންކަމުގެ ތެރެއިން، މިފަހުން އަޖާއިބު އަންތަރީސްވާވަރުގެ ކަމަކަށްފެނުނީ ސަރުކާރުން ވަކި ގޮތަކަށް ހަބަރުތައް ބައްޓަން ކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރުމެވެ.

7. ނަމާއި އަބުރު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޙައްޤު، ސިޔާސީ ވާދަވެރީން އެއްބަޔަކު އަނެއްބައެއްގެ އަބުރު ނަގާލަމުން ދިޔަތަން އަޅުގަނޑުމެން ދުށީމެވެ. ޢަބުރު ރައްކާތެރިކުރުމަކީ މިނިވަންކަމުގެ އިންތިހާ ދަރަޖައިން ޤަބޫލުކުރަންޖެހޭކަމެކެވެ. އެކަމަކު އެކަންވެސް މިމުޖުތަމައޫގައި ތަކުރާރުވަމުން އެބަދެއެވެ.

8. ދަތުރު ފަތުރުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން އެތައްބައެއްގެ ކިބައިން ފޭރިގަތެވެ. އެމިނިވަންކަމަކީ ހައްޔަރުވުމައި ބަންދުކުރުމާއި އަދި މިނޫންވެސް އާބިޓްރަރީ ޑިޓެންޝަންތަކުގެ އިދިކޮޅެވެ. އެހެނަސް އަޅުގަނޑުމެންނަނަށް ފެނުނީ ޤާނޫނު އެއްފަރާތްކޮށްފައި އަޅުވެތިކޮށް، އަސީރަކަށް ހެދިތަނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އަންނާން އޮތް ޖީލުތަކަށް ނުބައި ފިލާވަޅެއް ދެއްވާފައެވެ.

9. ޤާނޫނާއި ޚިލާފަށް ހައްޔަރު ނުކުރެވުން، މިއީ މިއަދު ނޫކުލައިގެ ޔުނީފޯމްލީ ފުލުހުން ވިސްނަންވެއްޖެކަމެކެވެ. މާޒީގައި އޮތީ ނޫ ޤާނޫނު އަސާސީއެވެ. ޓީވީތަކާއި ރޭޑިޔޯތަކުގައި ފުލުހުން އަމިއްލައަށްކުރާ ކުށްތައް ބޭޒާރުވަމުންދާއިރު، ފުލުހުންގެ ޒިންމާއެއް އޮތްކަމަށް ޤަބޫލުކުރަންޖެހެއެވެ. އެހެންނޫނީ ޤާނޫނަކީ ކީއްކުރާ އެއްޗެއްތޯއެވެ.

10. ހައްޔަރު ކުރުމާއި ބަންދުކުރުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވަނީ ކުށުގެ ތުހުމަތުގައި ވާ މީހުންނަށެވެ. ސަރުކާރުގެ ސިޔާސީ މަޤްޞަދެއް ޙާޞިލުކުރުމަށް ވަކިމީހަކު، އޭނާގެ އަމިއްލަ ރުހުމެއްނެތި، ގަދަކަމުން އަސީރެއްގެ ދަރަޖައަށް ގެންދިއުމަކީ މި މާއްދާގެ މިނިވަންކަމުން ބޭރުގެ ޢަމަލެކެވެ.

މިއީ ވޭތުވެދިޔަ 25 ދުވަހު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފެނިގެންދިޔަމަންޒަރެވެ. 26 ޖުލައި މިނިވަންދުވަސް ފާހަގަކުރާއިއިރު ވޭތުވެދިޔަ 25 ދުވަހަށް ވިސްނާލައްވާށެވެ.

މިއީ މިނިވަންދުވަހެވެ. ހިމާޔަތުގެ މިނިވަންކަމުގެ ދުވަހެވެ. މިނިވަންދުވަހުގެ ތަޙްނިޔާގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދަސްކޮށްދީފައިވަނީ ކޯއްޗެއްތޯއެވެ. މަރުހޫމް އިބްރާހީމް ނާޞިރު މިނިވަންކަން ހޯއްދަވައިދެއްވިކަމަށް ވޭތުވެދިޔަ 30 އަހަރު އަޑު އެހިންތޯއެވެ. އެކަމަކު 30 އަހަރު މިނިވަން ދުވަސް ފާހަގަކުރިއިރު އެއިން އެއްވެސް ޖަލްސާއެއްގައި އެވާހަކަ އައިސްފައިނުވަނީ ކީއްވެބާއެވެ. މިނިވަންދުވަސް މިނިވަންކަމާއިއެކު ފާހަގަ ނުކުރެވެއެވެ. ތަޢައްސުބުން އެއްކިބާވެގެން ނޫނީ އެއްވެސް ކަމެއްގައި މޮޅެއް، ކުރިއެރުމެއް އަދި ފާގަތިކަމެއްނެތެވެ.

ހދ. އަތޮޅު ތަޢުލީމީ މަރުކަޒުގެ ޕީޓީއޭ އާއި ކުޅުދުއްފުށީ ވިޔަފާރިވެރިން ގުޅިގެން ބާއްވާ މިޓްރޭޑް ފެއަރގައި 15 ސްޓޯލެއް ވަނީ ހެދިފައެވެ. މިއިން ކޮންމެ ސްޓޯލެއް ވިއްކާފައިވަނީ 800 ރުފިޔާއަށްކަމަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވެއެވެ.

މި ޓްރޭޑް ފެއަރ އިން ލިބޭފައިސާ ބޭނުންކުރާނީ ޕީޓީއޭއިން އިންތިޒާމްކުރާ ކަންތައްތަކަށް ކަމަށް އެފަރާތުން މަޢުލޫމާތު ދެއްވައެވެ.

ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މިއަދު ދެއްވި ރޭޑިޔޯ ޚިޠާބުގައި، ސަރުކާރުން ހިންގަވަން ނިންމަވާފައިވާ ވަރަށްގިނަ މަޝްރޫޢުތަކުގެ ޢަމަލީ މަސައްކަތް، އަންނަ މިނިވަންދުވަހު ފެށޭކަން ހާމަކުރައްވައި، އެމަޝްރޫޢުތަކުގެ މައްޗަށްވެސް ބައްލަވާލެއްވިއެވެ. އެގޮތުން ސަރުކާރުން ފޯރުކޮށްދެއްވަން ވަޢުދުވެވަޑައިގެންފައިވާ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ޢަމަލީ މަސައްކަތްތައް، ގދ. ތިނަދޫގަޔާއި، ގއ. ކޮލަމާފުށީގައި އެދުވަހު ފެށޭނެކަން ހާމަކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެއަށްފަހު، ދާދި އަވަހަށް އެމަސައްކަތް ކުޅުދުއްފުށީގަޔާއި، މަނަދޫގަޔާއި، ނައިފަރުގަޔާއި، އައްޑުއަތޮޅު ފޭދޫގައިވެސް ފެށިގެންދާނެ ކަމަށާއި، ރާއްޖޭގެ އެހެން ކިތަންމެ ރަށެއްގައިވެސް ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫޢު ކުރިއަށްދާނެ ކަމުގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ވިދާޅުވިއެވެ.

ކުޅުދުއްފުށީގެ މަގުތަކަކީ ދުއްވާ އެއްޗެހި ގިނަ ވުމުގެ ސަބަބުން ވަރަށް ބޮޑަށް ހަލާކުވެފައިވާ މަގުތަކެކެވެ. އަދި ވިއްސާރަ ދުވަސްވަރެއްނަމަ ފެން ބޮޑުވެ މަގު ހިނގާ މީހުންނަށާއި ދުއްވާ އެއްޗެއްސަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބެމުންދާ މަގުތަކެކެވެ.

ކުޅުދުއްފުށީ ރަށު އޮފީހުން މައުލޫމާތު ދެއްވާ ގޮތުގައި މިއަދު ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އެންމެ ބޮޑުވެފައިވަނީ ހެނދުނު 10:30 ހާއިރުއެވެ. ހެނދުނު އެރި އުދައިގައި ރަށުގެ ހުޅަނގު ދެކުނު ފަރާތުން ރަށުތެރެޔަށް 200 ފޫޓަށް ލޮނުގަނޑު އަރާފައިވާކަމަށާއި އެހިސާބުގެ 2 ގެޔަކަށް ލޮނު ވަދެފައިވާކަމަށް ރަށުއޮފީހުން ހާމަކުރެއެވެ.

ކުޅުދުއްފުށީގެ އިތުރުން ހދ. އަތޮޅުން ކުމުންދުއަށާއި ނައިވާދޫއަށްވެސް މިއަދު އުދައިގެ އަސަރު ފޯރާފައިވެއެވެ.

އުދައެރުމާއި ގުޅިގެން މިކަމާއި މެދު އެޅިދާނެ ފިޔަވަޅަކާއި މެދު ރަށު އޮފީހާއި ޕްރޮވިންސް އޮފީސް އަދި އެމްއެންޑީއެފް ގުޅިގެން މަޝްވަރާތައް ކުރަމުން އެބަދެއެވެ.

އަނެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި އޮންނަ، ސާފުތާހިރު ދިރިއުޅުން ލިބޭ އަމާން ބަނދަރަށް، ދިވެހި ޤައުމީ އޮޑިޔައިގެން ދަތުރު ކުރުމަށްޓަކައި، ފުރަތަމަ ނެގި ފަޅުވެރީންނަށް، ފަސިންޖަރުން ރުހޭފަދަ ޚިދުމަތެއް ދެވޭގޮތެއް ނުވިއެވެ. އެހެން އެވީ، ކޮއްތުދަރު ބޯފެން ލިބޭން އޮތްހާ މަގުތައް ބަންދުވެގެނެވެ. އެމަގުތައް ބަންދުކުޅައީ، އަޅާފައިވާ ކަނޑުމައްޗެވެ.

ފަހެ، އޮޑީގެ ކުރިމަތިން ކަނޑުމަތި އަޅައިފިނަމަ، އޮޑީގެ ދުވެލި ހުއްޓިދާނެއެވެ. އޮޑީގެ ފަހަތުކޮޅުން ކަނޑުމަތި އަޅައިފިނަމަ، އޮޑީގެ ދުވެލި ބާރުވެ، ނުއެނގި ތިއްބާ ފަރަކަށް އަރުވައިފާ ހުއްޓެވެ. އޮޑީގެ ފަށަންދޮށުން ކަނޑުމަތި އަޅައިފިނަމަ، އޮޑީގެ ކުނބުކޮޅުގައި ވޮށް ދިއްލާނެތެވެ.

އިހުރުވެރިން ބުނާގޮތުންވިއްޔާ، ދަތުރުގައި ބޮޑަށް މައްސަލަޖެހޭނީ، އޮޑިދޮށުން ކަނޑުމަތި އެޅީމައެވެ. އެގޮތަށް ކަނޑުމަތި އެޅީމާ، ކުނބުކުރީގައި ވޮއްދިއްލާއިރު، އޮޑިދަށުން ބޮޑުމަލާފަތް ވަރުގެ ރެދަން ގުޅަގުޅަ ނުކުންނާނެއެވެ. ރެދަންގަނޑު އޮޑިޔަށް ފުމެއަރާނެއެވެ. އެހިނދުގައި، ފަޅުވެރިންނާއި ނެވި ނިޔަމީންނަށް ހަދާނެގޮތް ހުސްވާނެއެވެ. ކޮއްތުދަރު ބޯފެން ހުސްވާއިރުވެސް ވާއެއް ނުވާއެއް ނޭނގޭނެއެވެ. އަމާން ބަނދަރަށް ދަތުރުކުރުމުގައި، ފަސިންޖަރުން ރުހޭފަދަ ޚިދުމަތެއް (ފަރަންޖީބަހުން ބުނާނަމަ “ސަބްސިޑީ”) ނުދެވުނީ، މިގޮތަށް ފަށަންދަށުން ކަނޑުމަތި އެޅީމައެވެ.

ފަށަންދަށުން ކަނޑުމަތި އަޅައި، ކުނބުކުރީ ވޮއްދިއްލީމާ، އޭރު އެޒަމާނުގައި ކުރާންޖެހޭކަމަކީ، ޒިކުރު ބޮޑުލަވަ ކިޔާއިރު ކިޔާ ޅެމެއް ކަމަށްވާ “ޔާޢަޡީމުއްޘާނީ ޅެންބައި” ކިޔުމެވެ. މިޅެންބައި ތިންފަހަރު ކިޔާއިރަށް ކަނޑުމަތި ފިލައި ސާފުވާކަމަށް ގަދަ ބަހުގައި ބުނެތެވެ. އަމާން ބަނދަރަށް ކުރި ދަތުރުގައި، ކަނޑުމަތި އެޅުމުން ޓީވީ މޯލްޑިވްސްއިން ގަޑިގަނެގެން ކޮންމެ ރެޔަކާއި ކޮންމެދުވަހަކު “ޔާއަޡީމުއްޘާނީ ޅެންބައި” ކިޔާފައިވެއެވެ. އެކަމަކު (ކިޔުނުލެއް ނުބައީ ތޯއްޗެކޭ) ކަނޑުމައްޗެއް ނުފިލިއެވެ. ކޮއްތުދަރު ބޯފެން ހުސްވާތަން އަތުވެއްޖެއެވެ. އެހެންވުމުން، އޮޑި ފަރަކާ ގާތްކޮއްފައި ފަޅުވެރީންކޮޅު ތޮށިމައްޗަށް އެއްފަހަރާ ބޭރުކޮއްލައިފިއެވެ. ދެންތިބީ، ސަރަނގާ މާލިމީޔާ ދެމީހުންނެވެ. ސަރަނގު ވައްޓާލަން ބުރަކަށީ އަތްއެޅީމާ ބުންޏޯލައޭ “އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ މަށެއް ނުފުންމާނަމެވެ.”

ދެން “ޔާޢަޡީމުއްޘާނީ ޅެންބައި” ކިޔަނިކޮށް، އިރުމަތިފަރާތުން “ގިނިކާ މާދޫންޏެއް” އުދުހިފައި އަތުވެއްޖެއެވެ. އެސޮރު ދިންލަފަޔާ އެއްގޮތަށް އަނެއްކާވެސް، ކަކޫތާފެންވަރުގައި އެއްކަލަ ތޮށިމަތީގައިތިބި ފަޅުވެރި ކުދިންކޮޅު އޮޑިޔަށް އަރުވައިފިއެވެ. އެޔާއެކު އަމާން ބަނދަރަށް ދަތުރު ފަށައިފިއެވެ. މިފަހަރުގައިއޮތީ “ގިނިކާ މާދޫނި” ކިޔައިދިންގޮތަށް، އަޅާ ކޮންމެ ކަނޑުމައްޗެއް، ހިފައި ހައްޔަރުކޮށް، ކުޑަގޮޅިއަށް ވައްދައި، ރޭގަނޑު ހަތަރުދަމު ކާފިޔުހިންގާފައި ބާއްވާ ޑިމޮކްރަސީއެވެ. އެއީ، އެންޓިކޮރަޕްޝަން ޑިމޮކްރަސީއެވެ. ނުވަތަ އަހްލީ ހަނގުރާމަފަށާ ޑިމޮކްރަސީއެވެ.

ހާމަ އިން

އިންސާނުން ތަހުޒީބު ނުވާ ޒަމާނުގައި ފަރުބަދަ އާއި ހޮހޮޅައިގައި ދިރިއުޅުން މީހުންތެރެއިން މީހަކު އެއްދުވަހު އެންމެންގެ ކުރިމައްޗަށް ތެދުވެފައި ބުންނެވެ. “މީހުންނޭ ރަނގަޅަށް އަޑު އަހާ! މީގެ ފަހުން މަށަކީ ކަލޭމެންގެ ރަސްގެފާނު. އިރަކީ މަގޭ ބައްޕަ އަދި ހަނދަކީ މަގޭ މަންމަ. ކޮންމެ ދުވަހަކު ދަނޑު ގޮވާންކޮށް ޝިކާރަކޮށްގެން ލިބޭ އެއްޗެހިން ދެބައިކުޅަ އެއްބައި މަށަށް ލިބެންވާނެ! އަދި އެއްކަންތައް ހަދާންނައްތާ ނުލާތި! ކަލޭމެންގެ އަނބީންވެސް މަށަށް ހުއްދަ”. އަލަށް މި ހޮވިގަތް ރަސްގެފާނުގެ ވާހަކަ މިހިސާބަށް ދިއުމުން އަޑު އަހަންތިބި މީހުން އެކަކު އަނެކަކާއި ދިމާލަށް ބަލާލާފައި ކިޔަންފެށިއެވެ. “މިއީ ވަރަށް އޮށްޓަރު ހުރި ވާހަކަ ދައްކާ މީހެއް! މީނައާއި މަ އެއްބަސް”.

އާންމުކޮށް ކުރީގެ މީހުނަކީ އަވަހަށް ބޯޖަހާލާ ކަންތައްތަކާއި އެއްބަސްވާ ބައެކެވެ. ޚާއްސަކޮށް ފިރިހެނެއްގެ ފަރާތުން ހުށައެޅޭ ކަންތަކެވެ. މީގެ ތެރެއިންވެސް މަތީ ފަންތީގެ ދީނީ އެކި އެކި މީހުންގެ ބަހަށް މީހުން އަވަހަށް ހެއްލެއެވެ. މިފަދަ މީހުން ނިންމާ ނިންމުމަކާއި ސުވާލު ކުރުން އެއީ ނާތަހުޒީބު ޒަމާނުގައި އުޅުން އިންސާނުން ކުރަން ޖެހިލުންވިކަމެކެވެ. ސަބަބުތައް ބައިވަރެވެ. ކޯރުތަކުން ފެން ހިނދުމާއި، ދަނޑު ގޮވާންތަކުން އެއްޗެއް ނުލިބިދާނެ ކަމުގެ އެކި އެކި ބިރުތައް އޭރުވަނީ މީހުންގެ ހިއްތަކަށް ވައްދާފައެވެ. ބިރުދެއްކުމުގެ ބޭނުމަކީ އެކި އެކި ސިޔާސީ ބައެއް ކަންތައް ހާސިލުކޮށް މީހުން ކޮންޓްރޯލް ކޮށް އެއް “ލައިނެއްގައި” އެންމެން ބެހެއްޓުމެވެ.

ބިކުރުވެރި އަންހެންކުދިން އަލިފާން ފަރުބަދަ އަށް ވައްޓާލުމާއި، ކޯރަށް ފެއްތުން، އަދި ދިރިހުއްޓާ ވަޅުލުންވެސް އެއީ ހަމަ އިންސާނުންތެރޭގައި ފެށުނު ކަންތަކެވެ. މެކްސިކޯގެ ބަޔަކަށް ނިސްބަތްވާ އޭޒްޓެކުންނަކީ ކަލާންގެ އާއި ކުއްތަންވުމުގެ ނަމުގައި އިންސާނުން ޤުރުބާން ކުރި ބައެކެވެ. އެއީ އެހާ ކުރިއަކުންވެސް ނޫނެނެވެ. ފަސް ސަތޭކަ އަހަރު ކުރިންނެވެ. ގިނަ މީހުނަކީ އަބަދުވެސް “އޮކީޑޯކް” ގަންނަ ބައެކެވެ. ކުނި ބުނީގައި އަވަހަށް ހިފާ “އަޑު އަހާ ކިޔަމަންވެ”، ބަލައިގަންނަ ބައެކެވެ.

ގުރޭޑް ދިހައެއްގެ ކުލާހަކަށް އައި ޓީޗަރަކު އެއްދުވަހު ބުންޏެވެ. “މުދައްރިސް މިކުލާހަށް ކިޔަވަދޭން މިއައީ ކީއްވެ؟ ކުލާހު ކުދިން ބަސްހުއްޓިފައި ބަލަން ހުއްޓެވެ. “އެއީ މުޖްތަމައަށް ފައިދާ އެއް ހުރި މަސައްކަތެއް ކުރުމުގެ ބޭނުމުގައި”. އެއީ ހަމަ ތެދެއް ތޯއެވެ؟ މި ސުވާލުގެ ޖަވާބާއި ދޭތެރޭ އަދިވެސް ޝައްކުވެއެވެ. އެހެނީ މުދައްރިސެއް ކަމަކު ކިޔަވަދޭން ދާނީ ލާރި ބޭނުން ވެގެން ނޫން އެހެން ކޮންކަމަކު ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިޔަވައިދިމުމަށްވުރެ ރަނގަޅު މުސާރަ ލިބޭ ވަޒީފާއެއް އޮތްނަމަ އޭނާ ކިޔަވައިދޭނެތޯ އެވެ؟

ކަމެއް ބުއްދިއާއި ވިސްނުމުން އެއްކިބާކޮށް މީހުންގެ ބޮލަށް ވެއްދުމަށް އިނގިރޭސިން “އިންޑޮކްޓްރިނޭޓް” ކުރުމޭ ކިޔައެވެ.

ދިވެހިންތެރޭގައި ކުރިން އުފެދިގެން އައި މަތީ މީހުންގެ ބަސްތައްތަކާއި ދެކޮޅު ހަދާ ބަޔަކީ ބޯހަރު، ގަމާރު، ޖާހިލު ބައެއް ކަމުގައި އޭރުގެ ދިވެހިން ހީކުރަމުންދިޔައެވެ. ދިވެހިންގެ ވިސްނުމުގައި، ވެރިންނަކީ ކުއްތަކުން އެއްކިބާވެފައި، މައުސޫމް ބައެކެވެ. އަދި އެމީހުން ބުނާ ގޮތަށް ނުރުހޭ ބަޔަކީ ނުބައި ބައެއްކަމުގައި ގަބޫލު ކުރަމުންދިއައެވެ.

ދިވެހިންގެ މިވިސްނުން ބަދަލުވާންފެށީ ވަރަށް ފަހުންނެވެ. އެއީ ޒަމާނީ ތަހުޒީބީ ދުނިޔޭގެ އޮއެވަރު ދިވެހިންގެ ހިތްތަކަށް ވަދެ ފެންނަން ފެށި ހިސާބުންނެވެ. ދިވެހި ސިޔާސަތަށް އައި ބައެއް ހެޔޮ ބަދަލުތަކާއި އެކީ މިފަދަ ބައެއް “އިންޑޮކްޓްރިނޭޝަން” ތައް ދިވެހިން ތެރޭން ފިލާފާވެއެވެ. ޤަބުރެއް ކައިރިއަށް ނަދުރު ބުނަން އެއްވެސް ދިވެއްސެއް މިއަދު ދޭ ހެއްޔެވެ؟ ވެރިންނަކީވެސް ހަމަ އެހެނިހެން އިންސާނުންހެން އަމިއްލަ އެދުމައިގެން ނުކުމެގެން އުޅޭ ބައެއް ކަން މިއަދު އެންމެ ކުޑަ ކުއްޖާ އަށްވެސް އެނގޭނެއެވެ.

ބަޔާންވެ މިދިޔަ އިންޑޮކްޓްރިނޭޓް ކުރުމުގެ ކުޑަ ކުޑަ މިސާލުތަކެކެވެ. މިފަދަ ކަންތައްތަކަކީ މީހުން ސުވާލު ނުކުރާ ކަންތަކެވެ. އެކަކުވެސް އޭނާ ކުރާ ކަންތައް ތަކާއި ސުވާލު ކޮށްލުމެއް ނޯވެއެވެ. ބަޔަކު ބުނާތީ ކޮށްލަނީއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ފާޅުކޮށް މާނައެއް، ބޭނުމެއް ނެތް ކަންތަކާއި މާނަ އާއި ބޭނުމެއް ހުރެއޭ ހީވާ ކަންތައްވެސް ހިމެނެއެވެ. މިސާލަކަށް “ދިވެއްސަކަށް ވީތީ ފަޚުރުވެރިވުން”. މިއީ ކޮންތާކުން ކޮން އިރަކު ފެށިގެން އައި ކަމެއް ކަން ބުނާކަށް ނޭގެއެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހިންގެ ބޮލަށް ވައްދާފައި އޮތް “އަޤީދާއެކެވެ”. ފަޚުރުވެރިވުން ހައްޤުވަނީ މީހާ އަމިއްލަ އަށް ހޯދައިގަން ކަންތަކަށް އެކަނި ނޫންތޯއެވެ؟ ދިވެއްސަކަށްވުން އެއީ ބަޔަކު އަމިއްލަ އަށް ހޯދި ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟. އަޅުގަނޑަށް އެނގޭ ކިޔުންތެރިޔާ މިވަގުތު ހިތަށް އަރާނެ “ދުނިޔޭގެ ވަރަށް ގިނަ މީހުން އަމިއްލަ ގައުމާމެދު ފަޚުރުވެރި ވޭނުން ހެއްޔެވެ؟”. އާނ އެކެވެ. ދުނިޔޭގެ ވަރަށް ގިނަ މީހުން މޮޔަވެސް ނޫންހެއްޔެވެ؟

ކަމެއްގެ މާނަ އާއި ހަގީގަތް ނޭނގެންޏާ، އެއްވެސް މީހަކު ދައްކާ ވާހަކަ ގަބޫލު ނުކުރާށެވެ. އެއްވެސް މީހެއްގެ ވާހަކަ އަށް އިތުބާރު ނުކުރާށެވެ. އެއްވެސް ސުކޫތަކަށް ހިމޭންވެގެން ބަސް އަހައިގެން މަޑުން ނުހުންނާށެވެ. ދެކޮޅު ހަދާށެވެ. ހަދާން ކުރާށެވެ. ބޯހަރު ކަމަކީ ތަހުޒީބު ސިފައެކެވެ. އެއީ އިހުގެ މީހުންގެ ސިފައެއް ނޫނެވެ.

ދުނިޔެއަށް މަޝްހޫރު ކުންފުންޏެއް ކަމަށްވާ އިންޓެލްގެ ފައުންޑަރ ރޮބާޓް ނޮއިސް ބުނެފައިވެއެވެ. “ކޮންމެ މީހަކާ ކޮންމެ ކަމަކާމެދުވެސް ސުވާލު ކުރެވިދާނެއެވެ. ކަލެއަށް ޖެހޭނީ ކަލޭ ތިބުނަނީ ކީކޭ ކަން އެނގެންށެވެ”.

ރާއްޖޭގެ ދިގު ތާރީޚުގައި އެކި ޒަމާން ތަކުގައި ސިޔާސީ ދެކޮޅުވެރިކަމާހެދި ގައުމުގެ އަމަން އަމާންކަމަށް ބުރޫއެރިއެވެ. މަސްލަޙަތު ގެއްލި ފިތުނަ އުފެދިގެން ދިޔައެވެ. މަޝްހޫރު އުތުރު ގަޑުބަޑާ ދެކުނުގެ ބަޣާވާތަކީވެސް ތާރީޚުން ފެންނަން ހުރި ހަޤީޤަތްތަކެވެ. މާލޭގެ ޝާހީ ޢާއިލާތަކުގެ މެދުގައި ވެރިކަމާހެދި ތަޅާފޮޅި ދުވަސްވަރެއްވެސް ދިޔައެވެ.

2008 ވަނަ އަހަރު ފާސްކުރެވުނު އާ ޤާނޫނު އަސާސީ އާއިއެކު ގައުމުގެ މަންޒަރު ބަދަލުވާން ފެށިއެވެ. ދިވެހިން އެތައް ދުވަހެން ވަންދެން އިންތިޒާރުކުރި ޑިމޮކްރަސީ އާއި ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތައް އެ ގާނޫނު އަސާސީން ކަށަވަރު ކޮށްދީފައިވާ ކަމަށް ގަބޫލު ކުރެވުނެވެ. މަލްޓިޕާޓީ އިލެކްޝަނެއް ބާއްވާ ގައުމުގެ ވެރިކަމުގެ ތަސްވީރު ބަދަލުވިއެވެ. އެތައް ޒަމާނެއް ވަންދެން ވެރިކަން ކުރަމުން ދިޔަ ބަޔަކު ވެރިކަމުގެ ނާރެހުން ބޭރުކޮށް އާ ބަޔަކު އެ ނާރެހަށް ވެއްދިއެވެ. މިއީ ދިވެހިން އަމިއްލައަށް ބޭނުންވެގެން އެބައިމީހުން ކުޅަ ކަމެކެވެ.

އެއްފަރާތުގައި ތިބީ އެތައް ދުވަހެއް ވަންދެން ވެރިކަން ކުރި ބައެކެވެ. އަނެއް ފަރާތުގައި ގިނައީ ސިޔާސީ ގޮތުން “ތުއްތު” ކުދިންނެވެ. ރިޔާސީ އިންތިހާބެއް ބާއްވާ “ތުއްތު” ކުދިންނަށް ވެރިކަން ލިބުނެވެ. “ހިތްތިރިކޮށްގެން” ކުރިއަށް ދާނެ ކަމަށް ބުނެ މަޖިލީހުގެ އިންތިހާބާ ކުރިމަތިލިއެވެ. އަނެއް ފަރާތުން އެބައިމީހުންނަށް ލިބުނު ޝޮކެއްގެ ސަބަބުން މަޑުމައިތިރިވެ “ހިތްވަރު” ކޮށްގެން ތިބިއެވެ. މަންޒަރު މަޑުމަޑުން ބަދަލުވާން ފެށީ އެހިސާބުންނެވެ.

“އަނެއް ދިވެހިރާއްޖެ”އަށް ގެންގޮސްދިނުމަށް ދަތުރު ފެށި މީހުންނަށް “ހިތާދޫ މީހަކަށް ހުދުފޮށައެއް ލިބުނީމާ ވާހެން” ކޮށްފަ ނުކުރާނެކަމެއް ނޭގުނެއެވެ. އިދިކޮޅުގައިވެސް ބަޔަކު ތިބިކަން ހަނދާން ނައްތާލާ ގައުމުގެ ކަންކަން އެގޮތް މިގޮތަށް ބަދަލުކުރަން ފެށިއެވެ. “ތުއްތު” ކުދިންނަށް ސަރުކާރު އިސް މަގާމުތައް ދީ އެއްވެސް ޤާނޫނެއް ނެތި އަތޮޅުތައް ބައިބަޔަށް ބައިކޮށް ގާނޫނީ ގޮތުން ފަހުން ސުވާލުކުރެވިދާނެ ކަންކަން އެއްވެސް ފިކުރެއް ނެތި ކުރަން ފެށިއެވެ. އެހިސާބަށް ދިއުމުން ދިގު ތިރީސް އަހަރު ވެރިކަމުގެ ކޮއިލުގައި ތިބި މީހުން ނުކުތެވެ. ބައެއް ކަންކަމުގައި މަޖުބޫރުވެގެންނެވެ. އަނެއްބައި ކަންކަމުގައި ވެރިކަމުން ވެއްޓުނީތީ އެކަމުގެ ބަދަލު ހިފުމުގެ ރޫޙުގައެވެ.

ކަންދިމާކުރި ގޮތުން ވެރިކަމަށް އައި ފަރާތުން މަޝްވާރާގެ އުޞޫލާ ކަންކަން ކުރުމުގައި ދޮށީ ބޭފުޅުންގެ ޚިޔާލު ނުހޯދުމުގެ ނަތީޖާއަކަށް ވެގެންދިޔައީ މަޖިލީހުގެ އައުލަބިއްޔަތު ގެއްލުމެވެ. ވެރިކަމަށް އެރިތާ ކުޑަދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ވެރިކަމުގައި ތިބި ބަޔަކު އަޑީގައި ތިބެގެން އެމީހުންގެ ކޯލީޝަން ރޫޅާލުމެވެ.

މަޝްވަރާގެ އުޞޫލާ ގައުމުގެ މުހިއްމުކަންކަން ނިންމުމުގައި ތަޖުރިބާކާރުންގެ ބަސްނުހޯދުމާ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކާ ވާހަކަ ނުދެއްކުމުގެ ނަތީޖާ އަކަށްވީ ސަރުކާރުން ކުރަމުން އައި ކަންތައްތަކަށް ގާނޫނީ ގޮތުންނާއި ސިޔާސީ ގޮތުން ހުރަސްއެޅުމެވެ. ގާނޫނަކަށް ނުބަލައި އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ ބަސް ނުހޯދައި ކުރަންފެށި ކަންކަން ހުއްޓާލަން ޖެހުމެވެ. “އާ ކުކުޅަށް ގާބިހެއް އެޅިގެން އުޅޭހެން އުޅުމުން އެކަމުގެ ހިތިރަހަ ކަރުބުޑުގައި ލާންފެށިއެވެ.

އެހިސާބުން ސަރުކާރަށް މުހިއްމު ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަން މަޖުބޫރު ވިއެވެ. އަލަށް ރުކަށް އެރިމީހަކުހެން ކާއްޓާ ގަބުޅިއާ ގޮބޮޅިވެސް އަޅަންފެށުނެވެ. ސަރުކާރު ވެރިކަމަށް އެރިފަހުން މިނިވަން މުއައްސަސާތަކާއި މަޖިލީހާ ފަނޑިޔާރުގެއަށް ކުރިމަތި ކުރުވި ތުރާތަށް އިތުރުކުރިއެވެ. އިދިކޮޅު ފަރާތްތަށް ކޮންމެ ގޮތެއް ހަދައިގެންވެސް ހައްޔަރު ކުރަން ބޭނުންވިއެވެ. ސަރުކާރު ތަޖްރިބާ ނެތަތީވެ މިދުވަސް އަންނާނެކަން އޭރަކު ނުވިސްނެއެވެ.

ދެން ފެންނަން ފެށީ މުޅިންވެސް ޅަ އެއްޗެތި އަޅާތަނެއެވެ. ވަޒީރުން އިސްތިއުފާދީ، ސަބްސިޑީ ނުދެވިގެން ދައުލަތުގެ މީޑިޔާ ރަހީނުކުރިތަނެވެ. ސިޔާސީ ޕޯޑިއަމް ތަކުގައި ދައްކާ ވާހަކައަށް ކޯޓުން ހުކުމް ނުކުރާ މައްސަލައެވެ. ބަންދުގެ މުއްދަތު އިތުރުކުރަން ފަނޑިޔާރުގެއަށް ހުށަހަޅަނީ ހަރުގެ ތެރޭގައި ތިބޭ މީހުންދައްކާކަހަލަ ވާހަކަތަކެވެ. ކަންކަން އަނެއްކާވެސް ޕްލޭން ނުކޮށް “ތެޅިގަތީމާ” އަމިއްލަ ގަޔަށް ކަށިހެރެން ފެށިއެވެ. ވަޒީރުން އަލުން ގާނޫނަކަށް ބެލުމެއް ނެތި ހުވާ ކުރިއެވެ. ސަރުކާރުން އަމިއްލަ އަށް ގާނޫނު އަސާސީގައި ކަނޑައެޅިގެން އެގެން އޮންނަކަންކަމުގައި ވެސް ދެކޮޅު ހަދަން ފެށިއެވެ. އެއް ގޮތަކުން ނުވިއްޔާ އަނެއް ގޮތަކުންވެސް އިދިކޮޅު މީހުން ކުޑަކަކޫ ޖައްސަން ބޭނުންވިއެވެ. ހައްޔަރު ނުކުރެވުނީމާ ހިމާޔަތް ދޭންކަމަށްބުނެ ހައްޔަރު ކުރަން ފެށިއެވެ. ސަބްސިޑީ ނުދެވިގެން އިސްތިއުފާ ދިން ވަޒީރުން މީޑިޔާގައި ރޯމަހެއް މަރަށް ތެޅޭހެން ތެޅެން ފެށިއެވެ. އެކުވެރި ގައުމުތަކުގެ ރައީސުންނާއި ސަފީރުން ގެނެސްގެންވެސް އެމީހުން މައިތިރި ކުރެވޭތޯ ބެލިއެވެ. ރަށްރަށުން މީހުން މާލެ ގެނެސް ފާޅުގައި ފަނޑިޔާރުންނަށް ބިރުދައްކަން ފެށިއެވެ. ކޮރަޕްޝަން ހުއްޓުވުމުގެ ނަމުގައި ސިޔާސީގޮތުން އިދިކޮޅު ފަރާތްތަށް ކަތިލުމުގެ މަސައްކަތް ފެށިއެވެ. ފުލުހުންނާ ސިފައިންގެ އަގު ވައްޓާލައި އެބައިމީހުންނަށް ގާނޫނާ ހިލާފަށް އަމަލު ކުރުމަށް މަޖުބޫރު ކުރުވަން ފެށިއެވެ. މިއީ މިއަދުގެ ހަގީގަތްތަކެވެ. މިނިވަން ސިކުނޑިއަކުން ވިސްނައިފި ނަމަ ފެންނަން ހުރި ހަގީގަތްތަކެވެ.

ބައެއް މީހުން، ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ޓީޗަރުން ދެކެނީ ބެލެނިވެރިއެއް، އެމީހުންނަށް ފާޑުކިޔައިފިނަމަ، އެއީ ރޯނުއެދުރު ބެލެނިވެރިއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މިތަނުގައި، ހަގީގީ ރޯނުއެދުރަކީ، ބެލެނިވެރިޔާ އެއީ، ރޯނުއެދުރެއް ކަމަށް ގަބޫލުކުރާ ޓީޗަރު ކަމާއިމެދަކު ޝައްކެއްނެތެވެ. ސަބަބަކީ، ބެލެނިވެރިޔާ އެއީ، އުނގަންނައިދިނުމާއި، ތަރުބިއްޔަތުކުރުމުގެ މަސައްކަތުގެ އެއް ޙިއްސާދާރަށް ވާކަމެވެ. ވީއިރު، އޭނާ ހިއްސާވާކަމެއްގައި، ފާޑުނުކިޔޭނޭކަމަށް ގަބޫލުކުރާނީ ވަރަށް ބޮޑު ރޯނުއެދުރެކެވެ.

އަނެއްބައި ޓީޗަރުންނަށް، އެމީހުންގެ މަސައްކަތުގެ ފެންވަރާއިމެދު، ސުވާލު އުފައްދައިފިނަމަ، އެ ބެލެނިވެރިޔަކު މިވަނީ، އެންމެ ހޭލުންތެރިކަންކުޑަ، އެންމެ ނާތަހުޒީބް މީހާއަށެވެ. މިކަމުގައިވެސް ޙަޤީޤަތް އޮތީ މިއާއި ދިމާ އިދިކޮޅަށެވެ. ޓީޗަރުކުރާ މަސައްކަތާއި އެމަސައްކަތްކުރާ ފެންވަރާއިމެދު ބެލެނިވެރިން އަބަދުވެސް ސުވާލު އުފައްދާނެއެވެ. އުފައްދަން ޖެހޭނެވެސް މެއެވެ. ޓީޗަރުގެ ޒިންމާޔަކީ، ރަނގަޅުކުރަންޖެހޭ ކަމެއް އޮތްނަމަ، އެކަމެއް އިސްލާހްކުރުމެވެ. ބެލެނިވެރިޔާއަށް ތަހުޒީބުވުމަށް ގޮވުމެއްނޫނެވެ.

އަހަރެން އެންމެ ހަމްދަރުދީވަނީ، “ކިޔަވައިދޭން އޮންނަ ކުޑަ ވަގުތުކޮޅުގައިވެސް ކިޔަވައިދެވޭނީ ކިޔަވަން އުޅޭ ކުދިންނަށްކަމަށާއި، ކުލާހުގައި ޓީޗަރުދޭފިލާވަޅުތައް އަޑުނާހާ ކުއްޖަކަށް ކިޔަވައެއް ނުދެވޭނެ” ކަމަށް ހަރުއަޑުން ގޮވާ ޓީޗަރާއިމެދުއެވެ. ޝައްކެތްވެސްނެތް ގޮތުގައި އެއީ ވަރަށް ބަދުނަސީބު ޓީޗަރެކެވެ. މި ފަދަ ބަދުނަސީބު ޓީޗަރުންނަށް ނޭނގެނީ ކިޔަވައި ނުދެވޭ ޙަޤީޤީ ސަބަބަކީ ލަޔާޤަތާއި ޤާބިލްކަން ، ޓީޗަރުކަން ކުރުމަށް ތިމާގެ ކިބައިގައި ނެތީމާކަމެވެ. ކުދިންނަކީ ތަފާތު ކުދިންކަމާއި، ކިޔަވައިދިނުންޖެހޭނީ މިތަފާތަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެން ރާވާ ތަންފީޒުކުރަންކަން ނޭނގޭ ޓިޗަރުންނަށް އަބަދުވެސް ގޯސްވާނީ، ދަރިވަރާއި، ބެލެނިވެރިޔާއެވެ. ވާހަކައެއް ބުނަންހެއްޔެވެ؟ ޓީޗަރަކަށްވާނީ، ތިޔަބުނާ، “އަޑުނާހާ ދަރިވަރަށް” އިލްމާއި ތަރުބިއްޔަތު ފޯރުކޮށްދެވުނީމައެވެ. ހުރިހާކުދިންނަކީ ބަސްއަހާ، އެއްވަރު މޮޅު، ކުދިން ކަމަށްވާނަމަ، ސްކޫލްތައް އަޅާފައި ޓީޗަރުންނަށް ވަޒީފާދިނުމުގެ އޮތީ ކޮން ބޭނުމެއް ހެއްޔެވެ؟

ބައެއް ޓީޗަރުން ގަބޫލްކުރާ ގޮތުގައި އެމީހުން ކިޔަވައިދޭއިރު، ބެލެނިވެރިން އައިސް ‘އޮބްޒާރވް’ ކުރުން ވަރަށް ރަނގަޅުވާނެއެވެ. އޭރުން، ބެލެނިވެރިންނަށް، ތިމާމެންގެ ދަރިންގެ ގޮތާއިފޮތް އެނގޭނެތީއެވެ. ބެލެނިވެރިން ލަދުގަންނާނެތީއެވެ. ބުނަންހެއްޔެވެ؟ ޓީޗަރުން ކިޔަވައިދޭއިރު، އޮބްޒާރވްކުރުން އެއީ ސްކޫލާއި ޓީޗަރުންގެ ވަޒީފާގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. ޓީޗަރަށް ފާޑުކިޔުމުން، ބެލެނިވެރިން ލަދުގަންނަވާލުމުގެ މަގުސަދުގައި، ކިޔަވައިދޭތަން ބެލުމަށް ސްކޫލަށް އަންނަން ދައުވަތުދޭނަމަ، އެ ދައުވަތުދެވެނީ ޓީޗަރު ފަޟީހަތްވުމަށެވެ. އޮރިޔާންވުމަށެވެ. ސަބަބަކީ، ކުލާސްތެރޭ ހިނގާ ކަންކަން ބަލަހައްޓަންޖެހޭނީ ޓީޗަރެވެ.

ބައެއް ޓީޗަރުންގެ ޝަކުވާޔަކީ، ކުދިން ސްކޫލްގެ ތަކެއްޗަށް ގެއްލުންދިނުމެވެ. ޓީޗަރު ޤަބޫލުކުރަންޖެހޭނީ ތަކެތި ހަލާކުކުރަނީ، ޓީޗަރު ކުލާހުގައި ހުއްޓައިކަމެވެ. ބެލެނިވެރިޔާއަށް ނޭނގެނީ ޓީޗަރުހުރި ގޮތެކެވެ.

ބެލެނިވެރިޔާއަށް ޒިންމާ ނުއުފުލޭ ވާހަކަ ދައްކާއިރު އެންމެ ފަހަރަކުވެސް، ތިމާގެ ކިޔަވައިދިނުމާއިމެދު ވިސްނާލިންހެއްޔެވެ؟ އަބަދުވެސް ހަމަ، ކުލާހަށްވަދެ ބޯޑުގައި ލިޔަނީ ނޫންހެއްޔެވެ؟

ޓީޗަރާއި ދިމާލަށް، ކިތަންމެ ކުޑަނަމަވެސް ހިތްހަމަނުޖެހުމުގެ ޝުޢޫރެއް ބެލެނިވެރިޔެއް ފާޅުކުރާއިރަށް، ދަރިން ރަނގަޅުގޮތުގައި، ތަރުބިއްޔަތުކުރާށޭ އެބަ ބުނެއެވެ. ޓީޗަރަށް ނޭނގެނީ، ޓީޗަރުންނަކީ ބެލެނިވެރިންނާއިއެކު ދަރިން ތަރުބިއްޔަތުކުރަން މުސާރަދީފައި ތިބޭ ބައެއްކަމެވެ. ވީމާ، ޝަކުވާއެއްކުރާ ކޮންމެ ފަހަރަކު އެގޮތަށް، ތަރުބިއްޔަތުގެ ހުރިހާކަމެއް ބެލެނިވެރިޔާގެ ބޮލަށް ކަނޑާލުން އެއީ އެއްވެސް ހަމަޔަކަށް ފެތޭ ގޮތެއް ނޫނެވެ.

ކިޔަވައިދިނުމަށް ވަކި ގަޑިއެއް އޮންނަކަމަށް ޓީޗަރެކޭ އެއްގޮތަށް ބެލެނިވެރިޔާވެސް ޤަބޫލުކުރަމެވެ. ނަމަވެސް އެއީ، ޙާލަތުދިމާކުރާގޮތުން ބަދަލުވާ އެއްޗެކެވެ. އުނގެނުމުގައި ފަހަތުގައި ދަރިވަރު އުޅޭނަމަ، ކިޔަވައިދިނުމަށް އޮންނަ ކަމަށް ޓީޗަރު ތިޔަބުނާ ގަޑިޔަށް ބަދަލުގެނެސް އެހީ ފޯރުކޮށްދޭން ޖެހޭނެއެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެން މިރަށުގެ ދެ ޕްރައިމަރީ ސްކޫލްގެ މީހުންނާއި ވާހަކަދައްކާލުމުން އެނގުނީ ‘ރިލީފް’ ގަޑިއެއް ނަގަން ބުނުމުން އާންމުކޮށް ތުންދަމާ، ބޮޑާހާކާ ޓީޗަރުން ހަމަ ވަރަށް ގިނަކަމެވެ. ބައެއް ޓީޗަރުންނަށް، އިތުރު ޙަރަކާތުގެ މަސައްކަތެއް ހިންގަން ހަވާލުކޮށްފިނަމަ، އެނޫން އެހެން ކަމެއް ކުރެވޭ ކަމަކަށް ނުވެއެވެ. އަނެއްބައި ޓީޗަރުން އެކަމެއް ބޮލާލައިޖަހައެވެ. އިރުއިރުކޮޅާ ކޮންމެވެސް ކުއްޖެއް ބޭރަށް ފޮނުވާލާއިރު، ޓީޗަރު އިންނަނީ މޭޒުދޮށުގައި ތަންހަރުވެފައެވެ. ހައިރާންވާކަމަކީ، ބެލެނިވެރިންގެ ފަރުވާކުޑަކަމުގެ ވާހަކަ އެންމެ ގިނައިން ދައްކަނީވެސް، މިބުނި ޓީޗަރުންނަށް ވާކަމެވެ. ކިޔެވޭނީ ކިޔަވަން އުޅޭ ކުއްޖަކަށޭ، ބެލެނިވެރިޔާއާއި ދިމާލަށް ބުނަން ޓީޗަރު ލަދުގަންނަންޖެހޭނެއެވެ. ސަބަބަކީ، ކިޔަވަން ކުދިން ޝައުޤުވެރިވެގެން އުޅޭނެގޮތެއް ހޯދުން އެއީ ޓީޗަރާއި ބެލެނިވެރިޔާގެ ޒިންމާއެކެވެ.

މިހާރަކަށް އައިސް ބައެއް ޓީޗަރުން ވާހަކަދައްކާގޮތުން ހީވަނީ، ހުރިހާ ޒިންމާއެއް އުފުލަން މިޖެހެނީ ބެލެނިވެރިޔާހެންނެވެ. ޓީޗަރަށް އެނގެންވީ، ބެލެނިވެރިޔާއަށް ކިޔަވައިދެވޭނެ ނަމަ ސްކޫލަށް ކުދިން ނުފޮނުވާނެކަމެވެ. އެއިރުން ތިޔަ ޓީޗަރެއް، އަހަރެމެން ފާޑުކިޔާކަށް، އަދި ތަޢުރީފްކުރާކަށްވެސް ވުޖޫދަކު ނުހުންނާނެއެވެ. ދެންވެސް ޝުކުރުވެރިވާށެވެ.