ބައެއް ކަންކަމަކީ އެކަންކަމުގައި މެދުމިން ޚިޔާރުކުރުން، ހަމައެކަނި ޚިޔާލީ ވަހުމެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނަ ކަންކަމެވެ. މިސާލަކަށް އީމާންކަމާއި އިލްޙާދު (ކަލަކުވޮޑިގެންވާ ކަމަށް ގަބޫލުނުކުރުމާ) ދެމެދު އެއް ދުރުމިނެއް ވާހެން ހުއްޓިހުރުމީ ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ބައި މުއުމިނަކަށް، ބައި މުލްޙިދަކަށް ވެގެން ހުރުމަކީ ވާނޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއްފަހަރާ އެއް ވަގުތެއްގައި ދޮގުވެރިއަކަށާއި ތެދުވެރިއަކަށް ނުވެވޭނެއެވެ. ތަޤްވާވެރި ނުލަފާ މީހަކަށް ވެސް އެއްވަގުތަކު ނުވެވޭނެއެވެ. މިއީ މަރާއި ދިރުމާއި ދިމާ ނުވާހެން ދިމާ ނުވާނޭ ކަންކަމެވެ.

މިކަހަލަ ކަންކަމުގައި އަޅިކުލައެއް ނޯވެއެވެ. އެއްގޮތަކީ ހުދު އިޚްތިޔާރުކޮށްފައި ކަޅާއި ދެކޮޅު ހެދުމެވެ. ނުވަތަ ކަޅު އިޚްތިޔާރުކޮށްފައި ހުދާއި ދެކޮޅު ހެދުމެވެ.

މިމިސާލުގެ ދެ އެއްޗެއް އެއްފަހަރާ ޖަމާކޮށް އެއްތަންކުރަން އުޅުމީ ސޭކުކަމެވެ. އޭގެ މިސާލަކީ ގުނަކޮށްގެން ނެރެން ބޭނުންވާ ނަތީޖާ ހޯދުމަށް ގެއްލުމުގެ މިސާލެވެ. ނުވަތަ ނަރަކައިގެ އަހުލުވެރިންގެ ޢަމަލުކޮށްފައި ސުވަރުގެ ބޭނުންވާ މީހާގެ މިސާލެވެ.

އިދިކޮޅު ދެމަބްދައަކަށް (އުސޫލަކަށް) އެއްފަހަރާ ނިސްބަތްވެގަނެގެން ދިގު މުއްދަތަކަށް ހުރުމަކީ ހަގީގަތުގައި ކުރެވޭނެ ކަމެއް ވެސް ނޫނެވެ. އެހެން އެކަންވެއްޖެ ނަމަ ތިބާއީ ނަފުސަށް މަކަރުވެރިވެގެން ހުރި މީހެކެވެ. އެއިން ކޮންމެވެސް އެއް އުސޫލެއްގައި ނަފުސަށް އޮޅުވާލައިގެން ހުންނަ މީހެކެވެ. ސަބަބަކީ އެފަދަ ދެކަމެއް ޖަމާކުރުމަކީ ހަގީގަތެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ވެސް އެންމެ ނުބައި ގޮތަކީ އެ ދެ އުސޫލުގައިމެ ނަފުސަށް އޮޅުވާލައިގެން ހުރުމެވެ.

އާއެކެވެ. މިފަދަ ކަންކަމުގައި ދެމަގުން ކުރެ މަގެއް އިޚްތިޔާރު ނުކޮށް ހުރުން، އޭގެ ތެރެއިން ނުބައި މަގު އިޚްތިޔާރުކުރުމަށް ވުރެ ވެސް ނުބައިކަން ބޮޑުވެގެންވެއެވެ. މުނާފިޤުންނަށް ނަރަކައިގެ އެންމެ އަޑި ޚާއްސަވަނީ އެހެންވެގެންނެވެ.

ބައެއް ފަހަރަށް އަސާސީ އަރާރުންތަކެއް ނުވަތަ ކޯޅުންތަކެއް ފިކުރުގައި ނުހުރެ ހިނގައިދެއެވެ. ނަމަވެސް ޤަބޫލުކުރާ މަބްދައުތައް، އުސޫލުތައް ތަރުތީބުކުރުމުގައި އޮޅުން އަރާ ގޮތްވެއެވެ. އެހެންވުމުން ތަންފީޒުކުރުމުގައި ކަސިޔާރުވާގޮތްވެއެވެ. މިސާލެއްގެ ގޮތުން ދަންވަނަނީ ނަމަ އަހަރެމެން ކުރެ ކޮންމެ މީހަކީ ވެސް އެމީހަކަށް ނިސްބަތްވުންތަކެއް ވާ މީހެކެވެ. ދީނަށެވެ. ވަޠަނަށެވެ. ޢާއިލާއަށެވެ. އަމިއްލަ ނަފުސަށެވެ. މިހެން ގޮސް…..

ނަމަވެސް މީހާގެ ކިބައިގައި މި ނިސްބަތްވުންތައް ތަރުތީބުކުރުމެއް ނެތް ނަމަ ނުބައި ނިންމުންތަކަކަށް އޭނާ ހުންނާނީ ހުށައެޅިފައެވެ. އެހެން އެކަން ނުވެ ސީދާ މަގުންދާނީ އޭނާގެ ނިސްބަތްވުންތައް ރަނގަޅު މަގަކަށް ތަރުތީބުވެފައި ހުރެގެންނެވެ. މިސާލަކަށް އެންމެހާ ނިސްބަތްވުންތަކެއް ގެ ކުރިއަށް ދީން އިސްކޮށް އެހެން ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ މައްޗަށް ބާރު ފޯރުވަނީ ދީންކަމުގައި ކަނޑައެޅުމެވެ.

މީހާއަށް އޭނާގެ އުސޫލުތައް ތަރުތީބުކުރުމުގައި ކާމިޔާބުވެ، ފުށުއެރުންތަކުން ސަލާމަތް ވެވިއްޖެ ނަމަ، ފިކުރީ ގޮތުންނާއި ނަފުސާނީ ގޮތުން އެއްގޮތްކަން ކަނޑައެޅުމުގައި އޭނާއަށް އެއެޅުނީ ވަރަށް މުހިންމު ފިޔަވަޅެކެވެ. ލާމެހި ގުޅިފައިވާ ފިކުރީ ބިނާއަކާއި މަބްދައުތަކެއްގެ ތަޅާފޮޅުމާއި ދެމެދުގައި ހާސް ހާސް ފަރަޤު ވެއެވެ. ފުރަތަމައަށް ބުނި ވައްތަރުގެ ފިކުރު ވަރުގަދަވާނެއެވެ. އެ މައްޗަށް އޭގެ ވެރި މީހާއަށް ބިނާވެ ބަރޯސާވެވިދާނެއެވެ. ދެވަނައަށް ބުނިވައްތަރު ބަލިކަށިވާނެއެވެ. އޭގެ މައްޗަށް ބިނާއެއް ނެގުމަކީ އޮޅުމުގެ މައްޗަށް އިތުރު އޮޅުންތައް އެރުވުމެވެ.

ތިމާގެ ނަފުސީ އަރާމާއި ތަނަވަސްކަން ހާސިލުވާނީ މަބްދައުތައް ހަމަޖެއްސިފައި، ގަބޫލުކުރާ އުސޫލުތައް އެކަތި އަނެކެއްޗާއި ދިމާވީ މިންވަރަކުންނެވެ. ތިމާގެ އަސާސީ ފިކުރުތައް އެއް ފިކުރު އަނެއް ފިކުރަށް ބާރުދޭހެން އެމުނި އެކުލެވުނު މިންވަރަކުންނެވެ. އެޔާއި މުޑިއަރާނެ އެހެނިހެން އަސާސްތަކާއި ދުރުހެލިވެ، އިދިކޮޅު ދެ އުސޫލެއްގެ މުޑިއެރުމުން ތިމާގެ ބުއްދި ސަލާމަތްކުރެވިގެންނެވެ. އެހެން އެކަން ނުވެއްޖެ ނަމަ ތިމާގެ ޢަމަލުތައް ދޭހަކޮށްދެމުން ދާނީ ތިމާ އުފުލާ ނުވަތަ އުފުލުމަށް ލޯބިކުރާ އަގުކުރުންތަކެއް ނޫނެވެ.

މިއީ އަލްބަޔާން މަޖައްލާގެ ދުއިސައްތަ އައްޑިހަ ދެވަނަ ޢަދަދުން ނަގާފައިވާ މަޒުމޫނެއްގެ އަވަސް ތަރުޖަމާއެވެ. ފިކުރުކުރުމާއި ދެކޭގޮތް ތަފާތުވުމާއި މިފަދަ މައުޟޫތަކުގައި އަޅުގަނޑަށް ލިޔެވިފައިހުރި ލިޔުންތައް ކިޔަމުން އަންނަ މީހަކަށް މުހިންމު މައުލޫމާތުތަކެއް ހިމެނިފައިވާ ލިޔުމެއް ކަމުގައި ދެކެމެވެ.-

އެއްޒަމާނެއްގައި އުޅުނު އަޅުވެރިއެކެވެ. މީނާ ކަންތައް ކުރާ ގޮތަކީ ރޭގަނޑު ނިދަންވުމުން އަތުގައި ވާގަނޑެއް ގެ އެއްކޮޅު އެއްސުމަށް ފަހު އަނެއް ކޮޅު ކުޑަ ދޮރުން ބޭރަށް މަގުމައްޗަށް ވާ ގޮތަށް ބާއްވަނީއެވެ. އޭނާގެ އެކުވެރިންނަށް އަންގާފައި އޮންނަނީ އެއިން މީހަކު ފަތިސްނަމާދަށް ދަނީ ކަމުގައި ވަނީ ނަމަ އެ ވާގަނޑުގައި ހިފާ ދަމާލުމަށެވެ. ފަތިސްނަމާދަށްޓަކައި އަޅުވެރިޔާ ސަމާލުކަން ދީފައިވާ ދަރަޖައަކީ މިއީއެވެ.

ކޮންމެހެން މިފަދައިން ތިބާ ކަންތައް ކުރާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އަމުދުން ހޭލައިތިބޭ މީހުންނާއި އުސޫލެއް ނެތި ސަމާސާކުރާ ލާނެތް މީހުން މިހާ ގިނަ މުޖުތަމައުތަކުގައެވެ. އެހެން ނޫނަސް ޒަމާނަކީ ތަރައްޤީވެ ކުރިއަރާ ގޮސް އެކި ފާޑުގެ ސޯނާ ގަޑިތައް ނުހަނު އަގުހެޔޮކޮށް ލިބެން ހުރި ޒަމާނަކަށް ވާތީއެވެ. ނުވިތާކަށް މުށުގައި އޮތް ފޯނުގައި ވެސް އެލާމުގެ ރަނގަބީލުތައް ނުހަނު ގިނަކަމުގައިވާތީމެއެވެ.

ތިބާފަދަ އެ މުސްލިމު އަޅުވެރިޔާއާ އަޅާ ބަލާއިރު ތިޔަ ހުރެވުނީ ކިހާ ހިސާބެއްގައި ތޯ އަމިއްލައަށް ވިސްނާލާ ފިކުރުހިންގާލުން ވަރަށް ބުއްދިވެރި ވަގުތެކެވެ. ގުނެމުން މިދަނީ އެންމެ ފަރުޟެއް އަދާކޮށްފި މީހާއަށް ހަތްދިހަ ފަރުޟު އަދާކުރި ކަމުގެ ޘަވާބު ލިބޭނޭ މާތް މައްސަރެވެ.

މާތް ނަބިއްޔާގެ ބަސްފުޅުގައިވަނީ ފަތިސް ނަމާދު ޖަމާޢަތުގައި ކޮށްފި މީހާ މުޅި ރޭގަނޑުގައި އަޅުކަން ކުރި ފަދަކަމުގައެވެ. ފަތިސްނަމާދާއި ޢިޝާނަމާދު ކުރުމަކީ މުނާފިޤުންނަށް ވަރަށް އުނދަގޫ ކަމެއް ކަމުގައެވެ. އަދި ފަތިސްނަމާދާއި ޢިޝާ ނަމާދު ޖަމާޢަތުގައި ކުރުމުގެ ޘަވާބު މީސްތަކުންނަށް އެނގޭނަމަ، ހަތަރެސްފައި މައްޗަށް ފިރުކޭ ހާލުގައި ނަމަވެސް އެ ދެ ނަމާދަށް މީސްތަކުން އަންނާނޭ ވާހަކައެވެ. މާތް ނަބިއްޔާ އަންގަވާފައިވަނީ ފަތިސް ނަމާދު ޖަމާޢަތުގައި ކޮށްފި މީހާ މާތްކަލާނގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށަށް ވަދެއްޖެ ކަމުގައެވެ. އަދިވެސް އަންގަވާފައިވެއެވެ. ފަތިސް ނަމާދުގެ އިހު ސުންނަތުގެ ދެ ރަކުޢަތް ދުނިޔެއާއި ދުނިޔޭގައި ވާހާ ތަކެއްޗަކަށް ވުރެ ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. ވީއިރު ފަތިސް ނަމާދުގެ ފަރުޟު ދެ ރަކުޢަތުގެ ދަރުމަޔާއި ޘަވާބުގެ ގިނަގުނަކަން ތަސައްވަރުކޮށްލާށެވެ.

މުޅި ރޭގަނޑުގައި އަޅުކަން ކުރި ކަމުގެ ޘަވާބު ހަމަ ނިކަން ފަސޭހައިން ހޯދެން އޮއްވާ އަދި އެ ޘަވާބު ހަތްދިހަ ގުނައަށް އިތުރުކޮށްދެއްވާނޭ މި މާތް މައްސަރުގައި، ދެއެއް ތިނެއް ޖަހަންދެން ހޭލައިތިބެފައި، ފަތިސްނަމާދާ މެދު ފަރުވާލެއް ނުބަހައްޓާ ނިދާ މީހާއާއި ހާރުކާން ހޭލާފައިމެ އެންމެ ބައިގަޑިއިރަށް މަޑުކޮށް ނުލާ ނިދާ މީހަކީ ހާދަހާވާ ފިނޑި މާތްރަސްކަލާނގެއާއި އޮންނަންޖެހޭ ގުޅުން ހާދަހާވާ ކުޑަ މީހެކެވެ. މުނާފިޤުކަމުގެ ސިއްކަޖެހިދާނޭތީ ބިރެއް ނެތި، ކަލާނގެ ޙިމާޔަތަށް އެދުމެއް ނެތި އުޅޭކަމާމެދު  އަޖައިބު ހީވެއެވެ.

އަމިއްލަ ނަފުސާއި މެދުގައި ތިޔަހާ އިހާނާތްތެރި ނުވާށެވެ. މި ދުނިޔޭގެ ކުރު ޙަޔާތް ދާދި އަވަހަށް ނިމި ހިނގައިދާނެއެވެ. ކުޑަ ވަގުތުކޮޅަކަށް ނަމަވެސް ތިމާ ހެއްދެވި މަޤުސަދާއި މި ދުނިޔެއަކީ ތާއަބަދަށް އުޅެން އޮތް ތަން ނޫން ކަމާއި، މާދަމާ ޤިޔާމަތުގައި ކަލާނގެ ޙަޟްރަތުގައި ހުއްޓި ހުންނާންޖެހޭ މައުޤިފު ހަދާނަށް ގެނަސް އުޅެވޭ ގޮތާމެދު ނިކަން ކުޑަކޮށް ނަމަވެސް ވިސްނާލަބަލާށެވެ. ޝަބުނަމުގެ ތިކިތަކުން ލިބޭ ފިނިކަމާއެކު ދެދުނިޔޭގެ ބާއްޖަވެރިކަމަށްޓަކައި ހީވާގިވާށެވެ. ލޮލުގެ އަރާމާއި ހިތުގެ ޝިފާވަނީ، މި ދުނިޔެއާއި އެދުނިޔޭގެ ކާމިޔާބު އެކުވެފައިވަނީ ފަތިސްހަނދުވަރުގައި ކަލާނގެ ރުއްސެވުމަށް އަދާކޮށްލެވޭ ލުއި ޙަރަކާތުގައެވެ.

ދީނީ ޢިލްމުވިޔަސްވެހެވެ. ސިޔާސީ ޢިލްމުން ފެށިގެން އިޖުތިމާޢީ ޢިލްމުތަކުގެ ކޮންމެ ދާއިރާއެއް ވިޔަސް ހެވެ. ހާސިލުކުރާ ޢިލްމުން އޭގެ ޙަޤީޤީ ފައިދާ ލިބޭނީ، އަދި ތިމާގެ މުޖުތަމައަށް އޭގެ ޙަޤީޤީ މަންފާ ލިއްބައިދެވޭނީ ލިބޭ ޢިލްމުގައި ފިކުރު ވަށާޖެހިގެންނެވެ.

ލިބޭ ޢިލްމުގައި ފިކުރު ވަށާޖެހުމޭ އަޅުގަނޑު މިދަންނަވަނީ ޢިލްމު ހޯދި ދާއިރާއަކުން، ލިބިހުރި މަޢުލޫމާތާއި ގުޅުވައިގެން ތިމާގެ މާހައުލަށް އަމާޒުކޮށް އަމިއްލަ ޚިޔާލުތަކެއް ވިސްނުންތަކެއް އެކަށައަޅާ އެ ހާމަކޮށްދޭން އެނގޭ އެނގުމަށެވެ. ނުވަތަ ހޯދި ޢިލްމު އޭގެ އަސްލުން ބަދަލުކުރުމެއް ނެތި ތިމާގެ މާހައުލަށް ހެޔޮވަރުކޮށްލާ ހެޔޮވަރުކޮށްލުމަށެވެ.

މިސާލަކަށް، ތިމާ ބޭރު ގައުމަކުން ސިޔާސަތުގެ ޢިލްމު އުގެނިގެން އައިސްފައި، އެ ގައުމުގައި އޮތް ގޮތަށް، ތިމާގެ މާހައުލަށް ނަޒަރު ދިނުމާއި ބުއްދިކުރުމެއް ނެތި، އެހެން ގައުމެއްގެ ނިޒާމު ހުރި ގޮތަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފައްތަން އުޅުމީ ސިޔާސީ ޢިލްމު އަދި ހުއްޓަސް، އަޅުގަނޑު ހިތުން ވަށާ ނުޖެހޭ ސިޔާސީ ފިކުރެވެ.

ހަމަ މި ގޮތަށް، ދީނީ ޢިލްމު ކިޔަވައިގެން އަންނަ މީހަކު، ދީނުގެ އަސާސްތަކުން ކަފިވެފައި ހުންނަ ގޮފިތަކުގައި، އެކި ޤައުމުތަކުގެ އާދަކާދައާއި ސަޤާފަތާއި ގުޅިފައި ހުންނަ ކަންކަމުގައި ވަކި ޤައުމެއްގައި ދެވިފައި ހުންނަ ފަތުވާތައް، ދިވެހިންގެ ދީނީ ފިޤުހީ ތާރީޚާއި ހޭލުންތެރިކަމަށް ވިސްނުމެއް ނެތި އެ ފަތުވާތައް ހުރި ގޮތަށް ރާއްޖެއަށް ފައްތާލަން އުޅުމީ ވަށާ ނުޖެހޭ ދީނީ ފިކުރެވެ.

ވަށާޖެހޭ ފިކުރެއް މީހަކަށް ލިބެނީ ވަރަށް ގިނަ ކަންކަން އޭގައި ހިއްސާވެގެންނެވެ. ތިމާގެ ދާއިރާއިން އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިގެންނެވެ. އަދި އޭގެ ބޭރު ދާއިރާތަކުން ޢާންމު މަޢުލޫމާތުގެ މިންވަރެއް ލިބިގެންނެވެ. އިންސާނީ ތާރީޚާއި ދުނިޔޭގެ ޚަބަރުތަކުން ވާނުވާ އެނގޭ ވަރަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިގެންނެވެ. އެޔާއެކު ތިމާގެ މަޢުލޫމާތު ދިރިއުޅޭ މާޙައުލާއި އަޅާ ކިޔާން އެނގިފައި، އެމަޢުލޫމާތުގެ އަލީގައި ތިމާގެ އަމިއްލަ ފިކުރުގައި ތިމާގެ މުޖުތަމަޢު ކިރާލަން ދަސްވެގެންނެވެ. އެކަން ދަސްކުރެވޭނީ ލިބިހުރި މަޢުލޫމާތާއި ދަސްކުރާ ޢިލްމާއި އެއްވަރަށް ތިމާގެ މުޖުތަމަޢާއި އެ މުޖުތަމަޢުގެ ތާރީޚާއި ގޮތާއި ސަޤާފަތާއި، ޢާންމުންގެ ހޭލުންތެރިކަން ހުރި މިންވަރާއި ވެސް ދަސްކުރެވިގެންނެވެ. އެވިސްނުންތަކުގައި އަހަރުތަކެއް ހޭދަކުރެވި ތަޖުރިބާތަކެއް ލިބިގެންނެވެ.

މިކަންކަން މި މަގަށް ނެތިއްޖެއްޔާ، ވާނީ ދެ ގޮތުން ކުރެ ގޮތެކެވެ. އެއް ގޮތަކީ އެކި ދުވަހު އެކި ގޮތަށް އެނބުރި އެނބުރި، އަބަދާއި އަބަދު ދެ ފަރާތަށް ކިރިކިރި ނުވަތަ ތިންވަނަ ދިމާއެއް އޮވެއްޖިއްޔާ އެ ދިމާއަކަށް ވެސް ލެނބި ލެނބި ހުރެވުމެވެ. ދެވަނަ ގޮތަކީ އެއްވެސް ގޮތަކުން ގޮތްދޫކުރުމެއް ތަރައްޤީވެ ބަދަލުވުމެއް ނެތި ތަޢައްސުބުން ފުރިފައި، އެނގޭ އެއްޗެހީގެ އަސްލު މާނަ ގެއްލިފައި ހުރެވުމެވެ. މި ދެގޮތުން ކުރެ ގޮތެއްގައި ނުކިޔަވާ ތިބޭ ޢާންމު މީހުންނަށް، އަދި ތިމާގެ ޤައުމާއި އުންމަތަށް ކުރާނޭ މަންފާއެއް ނޯންނާނެއެވެ. ގެނެވޭނެ އިސްލާހަށް ވުރެ ފަސާދަ ބޮޑުވާނެއެވެ.

މުޖުތަމަޢު އިސްލާހުކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންވަނީ މަޢުލޫމާތުތަކެއް ނޫނެވެ. އަދި އެހެން ގައުމެއްގެ ފޭރާން ގަދަ ބާރުން ލައްވާ ފިއްތާލުމެއް ނުވަތަ، މިނަށްވުރެ ބޮޑު ފޭރާމެއް ލައްވާ، ހިނގުމާއި ކުރިއަށް ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް ދަތިކޮށްލުމެއް ވެސް ނޫނެވެ.

ބޭނުންވަނީ ފިކުރެކެވެ. ވަށާޖެހިފައިވާ ފިކުރެކެވެ. ލިބުނު މަޢުލޫމާތު ގެ އަލީގައި އަމިއްލަ ވިސްނުމެއްގައި މުޖުތަމަޢު ކިރާފައި މައްސަލަތަކުގެ ޙައްލު ނެރެދޭ ފިކުރެކެވެ.

ދީނީ ގޮތުން މީހުންގެ ފިކުރު ހުންނަ ގޮތަށް ވިސްނީމެވެ. ދީނީ ގޮތުން އަހަރެންގެ ފިކުރު އެކި ޒަމާނަށް އެނބުރެމުން ސެނބުރެމުން އައި މަރުހަލާތަކަށް ނަޒަރު ހިންގީމެވެ. ތިން ވައްތަރެއްގެ އުނި ވިސްނުމެއް އަހަންނަށް ފާހަގަކޮށްލެވުނެވެ. އަދި މިއިން ކޮންމެ ވިސްނުމެއް ޢުމުރުގެ ކޮންމެވެސް ހިސާބެއްގައި އަހަރެންނަށް ތަޖުރިބާކުރެވުނުކަން ޔަގީންކޮށްލެވުނެވެ. އޭގެ ފުރިހަމަ މިނުގައި ނޫން ނަމަވެހެވެ.

އެއް ވިސްނުމަކީ އެންމެ އަވަހަށް ތިމާ ނޫން އަނެކާއީ ކާފަރަކު ކަމުގައި ހެދޭނޭ ހަރުކަށި ވިސްނުމެވެ. ދީނީ ގޮތުން އެހާ ބޮޑު ނޫން މައްސަލައެއްގައި ތިމާގެ ޚިޔާލާ ދެކޮޅު ޚިޔާލެއް ހުށައަޅާ މީހާ ދީނުގެ ތަރަހައްދުން ފަސޭހަކަމާއެކު ބޭރުކޮށްލުމެވެ.

ދެވަނަ ވިސްނުމަކީ ފުރަތަމަ ވިސްނުމުގެ ނުރައްކާތެރިކަން ދަސްވެފައިވާ ވިސްނުމެކެވެ. އެހެންވެ މި ވިސްނުމުގެ މީހުން މީހުންނާއި ދިމާއަށް ކާފަރުންނޭ ގޮވުމާއި މީހުންނަކީ ކާފަރުން ކަމުގައި ދުށުމަށް ނިކަން ހަރުދަނާ ގޮތެއްގައި އިންކާރު ކުރެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް މި ވިސްނުމުގެ މީހުންނަކަށް މި މީހުންނާއި މުޅީން އެކީ އެކަށް އެއްގޮތް ނުވަނީހުން އެހެން މީހަކާއި ހަމަޖެހިގެން ސަލާންކޮށް އަނގައިން ބުނެވޭ ކަމުގައެއް ނުވެއެވެ. ނޭނގި ތިބެ ނަމަވެސް ނިންމައިގެން ތިބެވެނީ އަނެކުންނަކީ ފާސިޤުން އެހެންނާ މުނާފިޤުން ކަމުގައެވެ. ފުރަތަމައަށް ބުނި ވިސްނުމާއި މި ވިސްނުމުގެ ތަފާތަކީ ކާފަރުކުރުމާއި ފާސިޤުން ކަމުގައި ދުށުމާއި ހުރި ތަފާތެވެ.

ތިންވަނައަށް އޮތީ އަދި މާ އެހެން ކަހަލަ ވިސްނުމެކެވެ. އެއީ އިސްވެ ދެންނެވުނު ދެ ވިސްނުމުގެ އަހުލުވެރީންނަށް މަލާމާތްކުރާ ވިސްނުމެކެވެ. މި ވިސްނުން ލިބޭ އެއް ގޮތަކީ އިސްވެ ބުނި ދެވިސްނުމަށް ތަބާވާ މީހުންގެ ޢަމަލުތަކުގައި ހުރި ނުކިއްސަރުކަން ހަމަބުއްދިއާއި ފުށުއަރާތީ އެއީ މޮޔައިން ކަމުގައި ގަބޫލުކުރެވުމެވެ.

އަނެއް ގޮތަކީ އިސްވެ ދެންނެވި ދެ މަރުހަލާ ތިމާގެ ޢުމުރުގެ ހިސާބެއްގައި ކަޑައްތުކޮށް ތިމާގެ އަމިއްލަ ތަޖުރިބާގައި އަނެކުންނަކީ މޮޔަ ކުދީން ކަމުގައި ގަބޫލުކުރެވުމެވެ. ތިމާ ހިނގާފައި އައިމަގުން އެމީހުން ތިމާއާ ހަމައަށް އަންނަންދެން ތަހައްމަލުކޮށް ނުލެވުމެވެ.

ކާފަރުންނާއި ފާސިޤުންނަކީ މުސްލިމް އެންމެހާ މުޖުތަމައެއްގައި ވެސް އުޅޭ ބައެކެވެ. މޮޔައިންނާއި ސޭކުންނަކީ ވެސް އިންސާނީ މުޖުތަމައެއްގައި ނަމަ އުޅޭ ބައެކެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑު މި ދަންނަވަނީ ޙުކުމްކުރުމުގެ ތިލަފަތް ހަމަ ނޫން ވިސްނުންތަކެއްގެ ވާހަކައެވެ.

މައްސަލައަކީ ލިބެންވީ ފުރިހަމަ މަޢުލޫމާތު ރަނގަޅަށް ނުލިބެނީހުން ނުވަތަ ލިބިހުރި މަޢުލޫމާތާއި މެދަށް ބުއްދީގެ ތަރާދުގައި ތިމާގެ މާހައުލު ކިރާލުމެއް ނެތި ގޮތްތައް ނިންމަމުންދިއުމެވެ. ނުވަތަ އެފަދައިން ޢަމަލުކުރާ މީހަކަށް ތަބާވަމުންދިއުމެވެ. ދީނުގައި އައިސްފައި ހުރި ވަކި ޙުކުމްތަކަކަށް އިސްކަން ދެވުމާއި އެކު، އެނގޭ އެއްޗެއް ފުރިހަމައަށް ނޭނގެނީހުން އަމިއްލަ ފިކުރުގައި ވާހަކަދައްކަން ފެށެވުމެވެ. ނުވަތަ އެފަދަ މީހަކަށް ތަބާވެވުމެވެ. ތިމާ ފަދަ އަނެއް އިންސާނާއާ މެދު ހެޔޮ ކޮށް ވިސްނަން ނޭނގުމެވެ. އަނެކުންނަކީ ޢުޒުރެއް އޮތް ބަޔަކު ކަމުގައި ގަބޫލުނުކުރެވުމެވެ.

ތިމާއަށް އެއްޗެއް އެނގޭ ކޮންމެ ފަހަރަކު ހަޤީޤަތުގައި އެނގެމުންދަނީ އިހުގައި ތިމާއަށް ނޭނގޭ މިންވަރުކަމަށް އީމާންވެ، ތިމާއަށް ނޭނގޭ ކިތަންމެ އެއްޗެއް ހުންނާނެކަން ހަނދާނުގައި ހަރުލައްވައި ނުލެވުމެވެ.

މިއީ ދީނީ ގޮތުން ހުރި ވިސްނުންތަކެއްގެ ވައްތަރުތަކެކޭ ކިޔަކަސް ހަގީގަތުގައި މިއަކީއެއް ވިސްނުމެއް ފިކުރެއް ނޫނެވެ. މިއީ ވިސްނުމާއި ފިކުރަށް ޖެހޭ ބަލިބައްޔެވެ. ޚިޔާލުގައި ހުންނަ ފަނިފަކުސާއެވެ. މިއިން ކޮންމެ ބައްޔެއް ފެތުރުމުގެ ނަތީޖާގައި ވަނީ ގުޅުންތައް ފަސާދަވުމެވެ. މުޖުތަމަޢުތައް ހަލާކުވުމެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ ސޫރަ މީސްތަކުންގެ ލޯމަތީގައި ތަޣައްޔަރުވަމުންދިއުމެވެ. ދީނީ ދަޢުވަތުގެ މާނަ އޮޅެމުން ދިއުމެވެ. ދީނާއި ދުނިޔެއަށް ލޯނުހުޅުވޭ ޢާންމުން ދީނާއި މެދު ނަފުރަތުވަމުން ދީނީ މަޢުލޫމާތު ހަމައަށް ނުލިބި ދުނިޔެއަށް ލޯހުޅުވިފައި ތިބޭ މީހުން ދީނާ މެދު ސުވާލުއުފައްދަމުންދިއުމެވެ.

މުޖުތަމަޢުއެއްގައި ނަމަ ކާފަރުންނާއި ފާސިޤުން އަދި މޮޔައިންވެސް އުޅޭނެއެވެ. ނޫޅޭނެ ކަމަށް ނިންމުމަކީ ވެސް ވަކި އަތަކުން ހައްދު ފަހަނައަޅާ ދިއުމެވެ. ނަމަވެސް އިސްލާމީ ދިވެހި މުޖުތަމަޢުގައި އަސްލަކީ ކޮންމެ މީހަކީ ވެސް ހެޔޮލަފާ މުސްލިމެއް ކަމުގައި ވުމެވެ. ކާފަރެއް ކަމުގައި ނުވަތަ ފާސިޤެއް ކަމުގައިވުމީ އިސްތިސްނާއެވެ.

ކޮންމެ އިންސާނަކާއި މެދުގައި ވެސް އަސްލުގައި މުޢާމަލާތު ކުރަންވާނީ އޭނާއަކީ ބުއްދިވެެރިއެއް ކަމުގައި ދެކެގެންނެވެ. ތިމާއަށް ގަބޫލުނުކުރެވޭ ކަމެއް، ތިމާގެ ނަޒަރުގައި އޭނާގެ ހުރި މައްސަލަތައް ހައްލުކުރަން އުޅެންވާނީ ފުރައްސާރަކުރުމުގެ ފޯރީގެ ބަދަލުގައި އޯގާތެރި ރޫހެއްގައި ޙިކުމަތްތެރިކަންމަތީގައެވެ.

ތެދުބުނުން ފަދަ އިސްލާމްދީން ބާރުއަޅާ ސިފައެއް ކާފަރެއްގައި ހުރުމަކުން އޭނާއީ މުސްލިމަކަށް ނުބެލެވޭ ބީދައިން، ދޮގުހެދުން ފަދަ އިސްލާމްދީން ދެކޮޅު ހަދާ ސިފައެއް މީހެއްގައި ހުރުމަކުން އަދި އެމީހާއީ ކާފަރަކަށް ނުވަތަ ފާސިޤަކަށް ވެސް ނުވާނެ ކަން އަހަރެމެން ހަނދާނުގައި ބަހައްޓަންވެއްޖެއެވެ.

އަވަސްއަރައިގަތުމާއި ރޫހަށް އަންނަ ފޯރީގައި ބަސްތައް ބުނެ ލިޔުންތައް ލިޔުމާއި، އަރައިގަންނަ އައްސިގަނޑުގަނޑުގައި ބޮޑެތިހާ ނިންމުންތައް ނިންމުން ދޫކޮށްލަންވެއްޖެއެވެ. ކަންކަމުގެ ޙަޤީޤަތާއި ފުންމިނަށް ވާސިލުވުމުގައި ކެތްތެރިވެ، ކޮންމެ ދުވަހަކުމެ އަލަށް ކޮންމެވެސް އެއްޗެއް އެނގެމުންދާއިރު، ތިމާއަށް ނޭނގިހުރި މިންވަރާއި ޖާހިލުކަން ވަޒަންކުރުމުގައި ފަރުވާތެރިވާންވެއްޖެއެވެ.

މީހުންނަށް އޯގާތެރިވެފައި، ދުޝްމަނުންނަށް ހަމްދަރުދީވެފައި، ހެޔޮކޮށް ވިސްނެން އޮއްވާ، އަނެކާއަށް ޢުޒުރެއް ދެވެން އޮއްވާ، އޭނާ އާ މެދު ތުހުމަތުކޮށް ޝައްކުގެ ނަޒަރުން ދުށުމީ ތެދެއް ބުނެވެން އޮތްތާކު ދޮގެއް ހެދުން ފަދަ ކަމެއް ކަން ދަންނާންވެއްޖެއެވެ.

ތިމާގެ ރަހުމަތްތެރިޔާ ދުވާލުގެ އިރުހާ ސާފުކޮށް، ފަޟީޙަތްވުމުން އޭނާގެ ދިފާޢުގައި ތެދުވެފައި، އަނެކުންނަކީ ތިމާގެ މީހުންނަށް ނުވާތީ އެމީހުންނާއި މެދުގައި ނަމަ ހެއްދެވިހާ ތުހުމަތެއް ކޮށް އުޅުމަކީ ބުއްދީގެ ހަމައަކުން ދެކޮޅުޖެއްސޭނޭ ކަމެއް ނޫންކަން ބަޔާންވާއިރު އެކަން ދެން ގަބޫލުކުރަންވެއްޖެއެވެ.

ކުޑަކަންކަމާއި ބޮޑެތި ކަންކަން ވަކި ކުރުމުގައި އެކަމަކުން ނުކުންނަ އަސަރަކާއި ނަތީޖާއެއްގެ ކުޑަބޮޑުމިނަށް ވިސްނުން ބައްޓަންކޮށް، ތިމާގެ ދީނީ ފިކުރާއި އެ ފިކުރު ވަށާޖެހެނީ ކިހާ މިންވަރަކަށްތޯ އަމިއްލައަށް ދިރާސާއެއް ކުރަންވެއްޖެއެވެ.

ޙުކުމްކުރުމޭ މިބުނީ ގޮތް ކަނޑައެޅުމަށެވެ. ކަންކަމުގައި ގޮތް ނިންމުމަށެވެ. މިގޮތުން ބަލާއިރު ޙުކުމްކުރަނީ ހަމައެކަނި ގާޒީންނެއް ނޫނެވެ.

ކޮންމެ މީހަކީ ވެސް ޙުކުމްކުރާ މީހެކެވެ. އެއްޗެއްސާއި މީހުންނާއި މެދުގައެވެ. ތަންތަނާއި ކަންކަމާ މެދުގައެވެ.

ޙަޔާތުގައި ދިމާވާ ކަންކަމާއި މީހުންނާއި ތަންތަނާއި އެއްޗެއްސާއި މެދުގައި ޙުކުމް ނުކޮށް އެއްވެސް އިންސާނަކަށް އެމީހެއްގެ ޙަޔާތް ކުރިއަކަށް ނުގެންދެވޭނެއެވެ. ވުމާއެކު އެންމެ ތުއްތުކުދީންވެސް އެމީހުންނަށް ކަމުދާ މީހުންނާއި ތަކެތި، ތަންތަނާއި ކަންކަން ދެނެގަނެ ޙުކުމްކޮށް އެކި ޙާލަތްތަކުގައި ޢަމަލުތައް ބަހައްޓަންވީ ގޮތްތައް ނިންމާ އެގޮތްގޮތަށް ޢަމަލުކުރެއެވެ.

ނަމަވެސް އިންސާނާގެ މި އެންމެ އަސާސީ އެންމެ ބޭނުންތެރި އެއް ސިފަ މީހާ ހަރުވެ ބޮޑުވާއިރު ތުއްތުކަންމަތީ ދެމިހުންނަނީ ނަމަ އެއީ ވަރަށް ވެސް ނުރައްކާތެރިކަމެކެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ޙުކުމްކުރުމުގައި ހުންނަ އަވަސްކަމާއި ކިތަންމެ ލަހުން ޙުކުމް ޖަހާ ނިންމާލިޔަސް ހަތްއަރިމަތީން ނުވިސްނާ އެއް ވިސްނުމުގެ މައްޗަށް ނިންމާލެވޭ ޙުކުމްތަކުގައި ހުރީ މީހާ ހަލާކުވެދިއުމެވެ. އެފަދަ މީހެކޭ މަންމަ ނޫން މީހަކު އުރަން އަތް ދިއްކޮށްލީމާ، އެއީ މަންމަ އަށް ނުވާތީ ބިރުން ރޮއިގަންނަ ތުއްތު ކުއްޖެކޭ ހުރީ ކޮން ތަފާތެއް ހެއްޔެވެ؟ އެމީހަކީ ކިތަންމެ މަތީ ފާހެއް އޮތް މީހެއް ކަމުގައި ވިޔަސްވެހެވެ.

ވަކީން ޚާއްސަކޮށް ޙުކުމް އެކުރެވޭ ކަމަކީ މުޅި ޤައުމާއި ތިމާ ދިރިއުޅޭ މުޅި މުޖުތަމަޢުއާއި ގުޅިފައި ހުރި ކަމެއް ނަމަ ކަމުގެ ނުރައްކާތެރިކަން ވަރަށް ވެސް ބޮޑެވެ. އާދައިގެ މީހަކު އެމީހެއްގެ މަތީ ތަޢުލީމު ހާސިލުކުރާނެ ޔުނިވަސިޓީއެއް ނިންމުމުގައި ކުރާ ޙުކުމާއި ދައުލަތެއްގެ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމާ މެދު ފިކުރީ ޤާއިދެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ކުރާ ޙުކުމާއި ދެމެދުގައި މަސްއޫލިއްޔަތުގެ ތަފާތު ވަރަށް ވެސް ބޮޑެވެ.

އެއްޗަކާ މެދު ޙުކުމް ކުރިޔަސް ނުވަތަ މީހަކާ މެދު ގޮތެއް ނިންމިޔަސް އެއެއްޗެއްގެ މައިގަނޑަށް ނިކަން ރަނގަޅަށް ވިސްނަންވާނެއެވެ. އެކި ޙާލަތްތަކުގައި އެއެއްޗަކަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ވެސް ފިކުރު ހިންގަންވާނެއެވެ. އެކި ގައުމުތަކުގައި އެކި ގޮތަށް އޮންނަ ކަމެއް ނަމަ އެއް ނަމެއް ކިޔަސް، އެކި މީހުން އެކަމެއް ބަލައިގަނެފައިވަނީ އެކި ގޮތަކަށް ކަމަށް ވަނީ ނަމަ އެއްޗަކަށް ކިޔާ ނަމުގެ މައްޗަށް ޙުކުމް ކޮށް ނިންމާލުމަކީ މުޙައްމަދު ކިޔާ ކޮންމެ މީހަކީ ރަސޫލެއް ކަމަށް ނިންމުން ފަދަ ކަމެކެކެވެ.

ޙުކުމްކުރަންވާނީ މީހެއްގެ މައްޗަށް ނަމަ، އެމީހަކު މުޅީން މަރުވެދިއުމުން އޭނާގެ ކަންކަމާއި އެކި ޙާލަތްތަކާއި އޭނާގެ ވަށައިގެން ހުރި އެންމެހާ ކަމަކަށް ނަޒަރުދެމުންނެވެ. ދިރިހުއްޓާ ނަމަ މާޒީގެ އެންމެހާ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. ވަކިވަކީން ނެގި އެންމެ މައުޤިފެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެއް ނޫނެވެ. އެހެން ނޫނީވިއްޔާ އިބިލީހާއި އަބޫލަހަބު ވެސް ހެޔޮލަފާ މީހުން ތެރޭން ވުމުގެ ފުރުސަތު ހުޅުވިދާނެއެވެ. ނިކަން މާތް އަޅުވެރީން ކާފަރުންގެ ތެރޭގައި ވެސް ހިމަނަންޖެހިދާނެއެވެ.

ޙުކުމްކުރުމުގައި އެންމެ އިސްކަމެއް ދޭންވީ އެކި ގޮތްގޮތަށް ތަފާތު ނަޒަރުން ވިސްނުމަށާއި މުނާސަބު މީހުންގެ ކިބައިން މަޝްވަރާ ހޯދުމަށެވެ. ނަމާއި ބޭރުފުށުގެ ސިފަތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޙުކުމްކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ކަމުގެ ޙަޤީޤަތާއި އެއެއްޗެއްގެ މަދާއި މެދު ވިސްނާފައި ގޮތެއް ނިންމުމަށެވެ.

ދައުލަތް ހިންގުމަށް ރައްޔިތުންގެ އަތުން އެކި ބާވަތްތަކުގެ ޓެކްސް ނެގުމަކީ ދީނީގޮތުން ކޮންކަހަލަ ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ މިއީ މިހާރަކަށް އައިސް ގިނަބައެއްގެ ހިތުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ ސުވާލެކެވެ. ބައެއް ފަރާތްތަކުން ދެކޭގޮތުގައި ފަރުޟު ޒަކާތް ފިޔަވައި އެއްވެސް ބާވަތެއްގެ ޓެކްހެއް ރައްޔިތުންގެ ނުރުހުމުގައި އެބައިމީހުންގެ މުދަލަކުން ނެގުން ހުއްދައެއް ނުވާނެއެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީއަތުގައި މިކަން އޮތްގޮތް ދެނެގަތުމަށްޓަކައި މަޝްހޫރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވަނީ ކީކޭތޯ ބަލައިލަމާ ހިނގާށެވެ. އޭގެ ކުރިން ކަމުގެ މައިގަނޑަށް ބަލާލަމާތޯއެވެ.

ރައްޔިތުންނަށް ބޭނުންޖެހޭ ޟަރޫރީ ކަންތައްތައް ފަހިކޮށްދިނުމީ ދައުލަތުގެ ޒިންމާއެކެވެ. މިކަން ކުރުމަށް ބޭނުންވާ ފައިސާގެ ތަނަވަސްކަން ދައުލަތުގައި ނެތްނަމަ، އެކަންތައް ކުރުމަށް ބޭނުންވާ ފައިސާ ކޮންމެހެންވެސް ހޯދަންޖެހެއެވެ. ޓެކްސް ނެގުމުގެ ބޭނުމަކީ ރައްޔިތުންނަށް ބޭނުންވާ ކަންތައްތައް ކޮށްދިނުން ކަމުގައި ވީހިނދު، ޓެކްހަކީ ހަމައެކަނި ދައުލަތުގެ ރިކަރަންޓް ޚަރަދުތައް ފޫބެއްދުމަށް ނަގާ އެއްޗަކަށް ވެގެން ނުވާނެއެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ޓެކްސް ނަގައިގެން ރަނގަޅު ފެންވަރަކަށް ޞިއްޙީ ފަރުވާއާއި ތަޢުލީމާއި ރަނގަޅު ބޯހިޔާވަހިކަމަކާއި ޟިއްޙީ ގޮތުން ރައްކާތެރި ބޯފެނާއި ނަރުދަމާގެ ނިޒާމާއި މިބާވަތުގެ ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ އަސާސީ ކަންތައްތައް ފަހިކޮށްދީ އެކަންކަމަށް ބޭނުންވާނޭ އެންމެހައި ވަސީލަތްތައް ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ޤާއިމު ކޮށްދޭން ވާނެއެވެ. މިގޮތަށް ޓެކްސް ނެގުން ދީނީ ގޮތުން ބަލާއިރު އެންމެ ރަނގަޅު ކަމުގައި ދީނުގެ އިތުބާރު ހުރި ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެއެވެ.

ރައްޔިތުންގެ އަތުން ޓެކްސް ނެގުމަކީ ޙަރާމް ކަމެކޭ ވިދާޅުވާ ބޭފުޅުން ބުރަވެ ވަޑައިގަންނަވަނީ ރައްޔިތުންގެ މުދަލުގެ ހުރުމަތްތެރިކަމާބެހޭ ގޮތުން ވާރިދުވެފައިވާ ޢާއްމު ދަލީލުތަކަށެވެ. އެދަލީލުތަކުން ދޭހަވާގޮތުގައި އެއްވެސް މީހެއްގެ މުދާ އެމީހެއްގެ ރުހުމާނުލައި ނެގުން ހުއްދައެއް ނުވާނެއެވެ. ރަސޫލާގެ ހަދީޘްފުޅެއްގެ މާނާގައި ވެއެވެ. “މީހުންގެ މުދަލުން ‘މަކްސް’ ޓެކްސް ނަގާ މީހާ ސުވަރުގެ ނުވަންނަ ހުއްޓެވެ.” މިހަދީޘްގެ ދޭހައާމެދު އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ މަޝްހޫރު އިލްމުވެރިއެއް ކަމުގައިވާ ޑރ. ވަހްބަތުއް ޒުޙައިލީ ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ.

“މިކަމުގައި ބަލަންޖެހޭ ހަމައަކީ ޓެކްސް ނެގެވޭ މިންގަނޑުގައި ހުރި ޢަދުލުވެރިކަމަކަށެވެ. ހަމައެހެންމެ ޓެކްސް ނަގައިގެން ކުރާ ކަމަކަށެވެ. އެއީ، އެއްވެސް ބެލުމެއްނެތި އަނިޔާވެރި ގޮތެއްގައި ރައްޔިތުންނަށް ނުކަތާ މިންވަރަށް، އެބައިމީހުންގެ އަތުން ނަގާ ޓެކުހެއް ނަމަ، އަދި އެއިން ހޭދަކުރެވެނީ ރައްޔިތުންގެ މަންފާއާއި ލާބައަށް ކަމުގައި ނުވާނަމަ، ޝައްކެއްނެތް މިފަދަ އެންމެހައި ޓެކްހެއް ހިމެނިގެން ދާނީ ޙަދީޘްގައި ޙަރާމް ކުރަށްވާފައިވާ ޓެކްސް “މަކްސް” ގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި އެކަން ކުރާބަޔަކު އެކަމުގެ ފާފަ ތަޙައްމަލު ކުރަން ޖެހޭނެއެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް ޢަދަލު ވެރިގޮތެއްގެ މަތިން، ރައްޔިތުންނަށް ބުރަ ނުވާ މިންވަރަށް، ދައުލަތް ހިންގުމަށް ބޭނުންވާ މިންވަރުގެ ޓެކުހެއް ރައްޔިތުން އަތުން ނެގުމަކީ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. އަދި މިހާލަތުގައި ހިތުން ރުހުމުން ޓެކްސް ދައްކަން ވާނެއެވެ. އެއީ، އެއްވެސް ޙާލެއްގައި ޙަރާމް ވެގެންވާ “މަކްސް” ގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީއަތުގައި މިކަން ކަނޑައެޅިފައިވާ ގޮތަކީ މިއީއެވެ.”

ހަމަ އެހެންމެ ޓެކްހާ ޒަކާތާ މިއީ ދެއެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން ޓެކްސް ނެގިކަމުގައި ވިޔަސް ޒަކާތް ނަގަންޖެހެއެވެ. ޒަކާތަކީ އިސްލާމް ދީނުގެ ރުކުނެކެވެ. ޒަކާތް ނަގައި ޤުރުއާނުގެ ކަނޑައެޅިފައިވާ އޭގެ ޙައްގުވެރި ފަރާތްތަކަށް ބެހުމަކީ އިސްލާމީ ދައުލަތެއްގެ ޒިންމާތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. މިކަމަށްޓަކައި ޒަކާތް ނެގުމާއިބެހޭ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑެއް އެކުލަވާލުމުގެ މަސައްކަތް މިހާރު ސަރުކާރުން ދަނީ ކުރަމުންނެވެ.

އެކުވެރިޔަކު ފޯނުކޮށްލިއެވެ. ކަމެއްގެ ޙުކުމާ މެދު ދީނުގައި އޮންނަ ގޮތް އޮޅުންފިލުވުމަށް ސުވާލެއް ކުރިއެވެ. އަހަރެން ޢިލްމުވެރިން އެކަމުގައި ޖަވާބުދެއްވާ ގޮތަށް ބުރަވެ ހުރެ ޖަވާބުދިނީމެވެ. އޭގެ ގަޑިިއިރެއް ފަހުން އަނެއްކާ ވެސް އޭނާ ގުޅާލިއެވެ. އަދި ބުންޏެވެ. ތިމަން ޝޭޚަކަށް ގުޅާލީމާ އޭނާ ވިދާޅުވީ އެހެން ގޮތަކަށެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވީ އެ މައުޟޫގައި ޙަދީޘެއް އައިސްފައި ނުވާ ކަމަށެވެ. އަހަރެން ބުނީމެވެ. އަހަރެން ޖަވާބުދިން މައްސަލައިގައި ޢިލްމުވެރިން ގެންނަވާ ޙަދީޘް އޮންނަނީ ޙަދީޘް ފޮތްތަކުން ކުރެ އެންމެ އިސް ފޮތްކަމުގައިވާ ބުޚާރީގައި ކަމަށް އެނގިފައިވެއެވެ. އެހާވަރުވެސް އިތުރު ވެއްޖެ ކަމަށް ހީކޮށް އަހަރެން ފުއްދާލާފައި ބުނީމެވެ. އެކުވެރިޔާއަށް ބޮޑަށް އިތުބާރު ކުރެވޭ މީހެއްގެ ބަހަށް ޢަމަލުކުރާށެވެ. އޭނާ ހިތާމަވެރި ރާގެއްގައި ބުނީ ނަބީލަށް އިތުބާރު ނުކުރާތީ ނޫން ކަމުގައެވެ. އޭނާ ހީކުރީ އަހަރެން ރުޅިއައީ ކަމުގައެވެ.

އަހަރެން މި މަޒުމޫނުގައި ދައްކާނީ އޭނާގެ ވާހަކައެވެ. އޭނާ ނުރުހޭ ފަދަ އެއްޗެއް މި މަޒުމޫނުގައި ލިޔެވުންނަމަ އެކުވެރިޔާ ހެޔޮ ހިތުން އަހަންނަށް މާފުކުރާނެ ކަމަށް ވަރަށް އުންމީދުކުރަމެވެ.

ފަހަރުގައި މި މަޒުމޫނު ލިޔާއިރު އެދުވަހު އަހަރެންނަށް ގުޅި އެކުވެރިޔާއަކީ މިއަދު އަހަރެންނަށްވުރެ ބޮޑަށް ދީނުގެ މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާ މީހަކަށް ވުން ވެސް އެކަށީގެން ވެއެވެ. އުންމީދުކުރަނީ އެގޮތެވެ. ނަމަވެސް އޭރު ހަމަގައިމުވެސް އޭނައަކަށް އިތުބާރަކީ ވެސް އެއީ ނިސްބީ އެއްޗެއް ކަމާއި މީހަކަށް ވުރެ ބޮޑަށް އަނެކާއަށް އިތުބާރު ކުރެވުން އެއީ އަނެކާ އަށް އޮތް އިތުބާރު ގެއްލުވާލެވުނީ ނޫންކަމުގައިވެސް ވިސްނާލެވިފައެއް ނެތެވެ. އަދި ދީނުގައި އެއްކަމެއްގައި ދެ ދެމީހަކު ދެ ގޮތަށް ބުނެފާނެ ކަމަށް ޢަމުދުން ޚިޔާލަށް ވެސް ގެނެވިފައި ނެތެވެ. ވީއިރު ބުޚާރީ ގެ ޙަދީޘް ފޮތާއި، ޙަދީޘް ގެ ވައްތަރުތަކުން އޭނާގެ ގާތުގައި ފެށީމާ ވާނެ ގޮތެއް މަށަކަށް ވެސް ނޭނގެއެވެ. އެހެންވެގެން އޭނާއަށް ޖަވާބު ދިން ޝެއިޚް ވެސް ވަރަށް ކުރުކޮށް އެ ޖަވާބު ދެއްވީ ތިޔަ މައްސަލައިގައި ޙަދީޘެއް އައިސްފައިވާކަން އެނގެން ނެތަތީވެ، އަދި އެއީ އަޅުކަމަކަށް ބެލެވޭ ކަމަކަށްވާތީ، ސާބިތުވާން ނެތަތީވެ، އެކަން ނުކުރުމަށެވެ. ދެން އޭނާއަށް ވީ ގޮތަކީ ހިފަންވީ ކާކުގެ ބަހުގައި ކަމެއް ނޭނގުމެވެ. އަހަރެން ބުނެދިނީ އޭނާއަށް ބޮޑަށް އިތުބާރުކުރެވޭ މީހެއްގެ ބަހަށް ޢަމަލުކުރުމަށެވެ. ދެން އޭނާ އެ ޝެއިޚްގެ ބަހަށް ޢަމަލުކުރުމުން އޭނާ ޙަދީޘް ގެ މައްޗަށް ސިކުނޑި އިސްކުރީ ކަމުގައި އަހަރެން ބުނާ ނަމަ، އެއީ ދީން ނޭނގޭ އެފަކީރުގެ ޙައްޤުގައި ބުނާ އަނިޔާވެރި ބަހެކެވެ.

ނުވަތަ އަހަރެން ބުނަންވީ ދެމީހުންގެ ބަހުން ކުރެ ޙުއްޖަތުގެ ގޮތުން ވަރުގަދަ ކޮޅަކަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ހެއްޔެވެ؟ ޙުއްޖަތާ ދަލީލުގެ ވާހަކަ ދެއްކީމާ އެވާނީ އޭނާއަށް ވަރަށް ރީތި ޢަރަބި ދެނަމަށެވެ. ގޯތި ކައިރި މީހަކަށް ލިބޭ ދަރިއަކަށް ކިޔަންވެސް އެ ދެ ނަން ރަނގަޅުކަމުގައި އޭނާ ވިސްނާނެއެވެ. އެހެންވެ އޭނާ ވަރަށް އަޑުއަހާ ހިތްވާނެއެވެ. އެކަމަކު ޢިލްމުގެ ފުންމިނާއި ޙަދީޘް ޢިލްމަކީ އަދި ދީނުގެ ޢިލްމުގެ ތެރެއިން އެއް ޢިލްމުކަމާއި އޭގައިވެސް ކިތަންމެ ތަފުސީލުތަކެއް ހުންނަ ކަމެއް، ނުވަތަ ޙަދީޘެއް އެބައޮތޭ އެބުނާ މީހާ އެބުނީ ތެދެއް ކަމެއް، ނުވަތަ އެ ޙަދީޘް ގެ މާނައަކީ ހަމަ އެއީ ކަމެއް، ނުވަތަ އެ ޙަދީޘް އެއީ ޢަމަލުކުރެވިދާނެ ޙަދީޘެއް ކަމެއް، ނުވަތަ އެބާބުގައި އެހެން ޙަދީޘެއް އޮތް ކަމެއް، އެ ޙަދީޘް ގެ ޙުކުމް މާތް ނަބިއްޔާ އެހެން ގޮތަކަށް އެހެން ޙަދީޘެއްގައި ބަޔާންކުރައްވާ، އިހުބުނެވުނު ޙަދީޘްގައި އޮތް ޙުކުމް ބާޠިލުކަން ބަޔާންކޮށް ދެއްވި ކަމެއް، ނުވަތަ އެއީ އެ ޙަދީޘް ދެގޮތަށް މާނަކުރުމަށް ޢަރަބި ބަހުގެ ޠަބީޢަތް ނިޔާކުރާ މައްސަލައެއް ކަމެއް ވެސް ނިންމަން އެނގޭނީ އޭނާއަކީ އިމާމެއްގެ ދަރަޖަލިބޭ ޢިލްމުވެރިއަކަށް ވެގެންނެވެ. އަދި މިދެންނެވި ސުވާލުތައް ވެސް އޭނާގެ ހިތަށް އަންނާނީ ވަކި ވަރަކަށް ދީނީ ޢިލްމުލިބިގެންނެވެ.

އޭނާއަށް އަހަރެން ކޮންމެފަދަ ޢަރަބި ޢިބާރާތެއް ކީނަމަވެސް އެވާނީ މުޤައްދަސް އެއްޗަކަށެވެ. އޭނާގެ ގެކައިރި ހޮޅުވައްޓަށް އަރާ މީހުންނާ އެ ސުވާލު ނުކުރީ އޭނާގެ ހަމަބުއްދިއަށް އެ ސުވާލުކުރުން އެމީހުންނަށް ވުރެ އައުލާވެގެންވަނީ އަހަރެންނާ ކަމަށް ގަބޫލުކުރެވިގެންނެވެ. ދެން މަށަށްވުރެ އެހެން މީހަކު އައުލާކަމުގައި ވެސް އޭނާ ނިންމާނީ އޭނާގެ ބުއްދިން ނޫން އެހެން ކޮން އެއްޗަކުންހެއްޔެވެ؟ ހަމަގައިމު ވެސް ޤުރުއާނުގައި ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންނާ ސުވާލުކުރާށޭ އޮންނަ ބަސްފުޅުވެސް އޭނާއަށް އެނގޭނީ ކޮންމެވެސް މީހަކު އެ އާޔަތުގެ ތަރުޖަމާކަމުގައި ލިޔެފައި އޮއްވާ ކިޔައިގެންނެވެ. ބުއްދި ފުރިހަމަވެގެން ނޫނީ ދީނުގެ އެއްވެސް ކަމެއް ވާޖިބުނުވަނީ ހަމަގައިމު ކަމެއް ވެގެންނެވެ.

ޚިލާފު އުފެދިފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި ކަންކުރަން ޖެހޭ ގޮތާއި މެދު ވާހަކަދައްކަވާއިރު ޢިލްމުވެރިން މި މައްސަލައިގައި ތިން ބަޔަކަށް މީސްތަކުން ބައްސަވައެވެ. އެއްބަޔަކީ ޢިލްމު ރަނގަޅަށް އެނގިގެން ތިބޭ ޢިލްމުވެރިންނެވެ. އެބައިމީހުންނަށް އޮންނަނީ އެބައިމީހުންގެ ޢިލްމުގެ އަލީގައި އެބައިމީހުންނަށް ޔަޤީންކުރެވޭ ގޮތަށް ކަންކުރުމެވެ. އަދި އެނޫން ގޮތަކަށް އެހެން މީހެއްގެ ބަހަކަށް އެބައިމީހުން ތަބާވުން ހުއްދަވެގެން ނުވެއެވެ. އެހެނީ ޙުއްޖަތާއި ދަލީލަކީ ކޮބައިކަން މިބޭފުޅުން ދެނެވަޑައިގަންނަވައެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި ޙުއްޖަތާއި ދަލީލަށް ތަބާވެވޭނީ މިބައިމީހުންނަށެވެ. ސަބަބަކީ އޭގެ ގޮތްތަކާއި ވައްތަރުތައް، ވިސްނައިގަނެވިފައިވަނީ މިބައިމީހުންނަށެވެ.

ދެވަނަ ވައްތަރަކީ ކިޔަވާ ކުދިންނާއި ދިރާސާކުރާ މީހުންނެވެ. ކިޔަވާކުދިންނޭ މިބުނީ މިތާނގައި ދީނީ ޢިލްމުގެ އަސާސީބައި ފަހަނައަޅާ، ދީނީ ޙުކުމްތައް ނެގުމުގެ މަޞްދަރުތަކުގެ ތެރެއަށް ވަދެވި ލޯހުޅުވިފައި ތިބޭ ކިޔަވާކުދިންނަށެވެ. މިބައިމީހުންނަކީ ދީނުގެ ތަސައްވުރެ ލިބިފައި ތިބޭ މީހުން ކަމުން ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތައް އަޅާކިއުމާއި ދިރާސާކުރުމަކީ މިބައިމީހުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. އަދި ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތަކުން ރަނގަޅު ރައުޔެއް ނިންމާ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ކޮބައިތޯ ބެލުމަކީ މިބައިމީހުންނަށް ކުރެވިދާނެ ކަމަކެވެ.

ތިންވަނަ ވައްތަރަކީ އަޅުގަނޑު ގެ އެކުވެރިޔާއާ އެއް ފެންވަރުގެ މީހުންނެވެ. އާއެކެވެ. މިބައިމީހުންވެސް ތަބާވާންޖެހޭނީ ޤުރުއާނާއި ޙަދީޘަށެވެ. އެކަމަކު މިބައިމީހުންނަށް އެކަންކުރެވޭނީ ޢިލްމުވެރިއެއްގެ އެހީގައެވެ. އެހެންވެގެން ޢާންމު މީސްމީސްހުންގެ މަޒުހަބަކީ ވަކި މަޒުހަބެއް ނޫންކަމާއި އެބައިމީހުންނަށް އެއިރެއްގައި ދީނުގެ ޙުކުމް ބުނެދެއްވާ ޢިލްމުވެރިޔާގެ މަޒުހަބުކަމުގައި މާކުރީއްސުރެ ޢިލްމުވެރިން ވަނީ ކަނޑައަޅުއްވާފައެވެ.

ބައެއް ކުދީންނަށް މިކަން އޮންނަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް އޮޅިފައެވެ. ބައެއް ކުދިންނަށް ޢާންމު މީހާއާ ޢިލްމުވެރިޔާ އާ ލެވެނީ އެއް ދަރަޖައަކަށެވެ. އެކަމަކު ޙުއްޖަތާއި ދަލީލަކީ ޢާންމުންނަށް އޭގެ ޙަޤީޤަތް ދަނެގަނެވޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ހަމައެފަދައިން ޢާންމު މީހުންނަކަށް ދެ ޢިލްމުވެރިޔަކު ކުރައްވާ ބަހުސެއްގައި ކިތަންމެ ގިނަ ޙުއްޖަތަކާއި ދަލީލެއް ގެނަޔަސް، އެ ދަލީލުތަކުގެ ޢިލްމީ ބުރަދަނެއް ވަތްކެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ނަމަވެސް ބުއްދިން އެ ދެމީހުންކުރެ ހޭޖެހޭ ވާހަކަދައްކަނީ ކާކުކަމެއް ދެނެގަނެވިދާނެއެވެ. ވީމާ އެގޮތުގެ މައްޗަށް އޭނާ ވަކި ޢިލްމުވެރިއަކަށް ތަބާވުމީ އެއީ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތް ކަމުގައި ނޫނީ ނުބުނެވޭނެއެވެ.

ދަންނަވަން މިއުޅޭ ވާހަކައަކީ ދެ ޢިލްމުވެރިން ދެ ގޮތަށް ވިދާޅުވާ މައްސަލަތަކުގައި ޢާންމު މީހާ ގޮތް ކަނޑައެޅުމުގައި ބަލަންޖެހޭނީ އޭނާއަށް ބޮޑަށް އިތުބާރުކުރެވޭ ޢިލްމުވެރިއަކަށް ތަބާވުމަށާއި ދެ ޢިލްމުވެރިންގެ ވާހަކަ ބުއްދިން އަޅާކިއުމަށެވެ. އެޔަކީއެއް ޙަދީޘާއި އާޔަތުގެ މައްޗަށް ބުއްދި އިސްކުރުމުގެ ތެރެއަށް ވަންނާނޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެންނޫން ހުރިހާ ޢިލްމުވެރިން އެއްބަސްވާ ކަންކަމުގައި ދީން ނުކިޔަވާހުރި މީހަކު އޭނާގެ ބުއްދިއަށް ފެންނަހާ ގޮތަކަށް ވާހަކަދެއްކުން އެއީ އަދި މުޅީން އެހެން މައުޟޫއެކެވެ.

އިމާމް ޝާފިޢީ އެކަލޭގެފާނު އިޖުތިހާދުގެ އަލީގައި ހާމަކުރެއްވި ރައުޔުފުޅުތަކާ މެދު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ރައުޔަކީ އެއީ ގޯސްވެދާނެ ކަމުގެ އިޙްތިމާލު އޮތް ރަނގަޅު ރައުޔެވެ. އަދި އަނެކާގެ ރައުޔަކީ ރަނގަޅުވެދާނެ ކަމުގެ އިޙްތިމާލު އޮތް ގޯސް ރައުޔެވެ. (އިޙްތިމާލަކީ ކަމެއް ދެގޮތަކަށް ވެދާނެ ކަމުގެ ފުރުސަތު އޮތުމެވެ. ރައުޔޭ ކިޔަނީ އުސޫލުތަކެއްގެ އަލީގައި ފާޅުކުރެވޭ ޚިޔާލަށެވެ.)

ވިސްނައިފި މީހަކަށް ކޮންފަދަ ރީތި އިރުޝާދެއް އެބަ ލިއްބައިދޭތޯއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ތިމާ ދެކޭ ގޮތަކީ ކުށް ގޮތެއް ކަމުގައި ވުމުގެ ފުރުސަތަކީ ނެތް އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އަދި އަނެކާ ދެކޭ ގޮތް ތިމާގެ ވިސްނުމާއި ތަފާތުވީ ނަމަވެސް، އެއީ ރަނގަޅު ގޮތް ކަމުގައިވުމުގެ ފުރުސަތަކީ ވެސް ނެތް އެއްޗެއް ނޫނެވެ.

ޝާފިޢީގެފާނުގެ އެ ވިސްނުންފުޅަށް އަހަރެމެން ޢަމަލުކޮށްފި ނަމައީ ވަރަށް ގިނަ ޚިޔާލުތަފާވުންތަކުގައި ބައިބައިވުމުގެ ދޮރެއް ނުހުޅުވޭނެއެވެ. ބައެއް މީހުންނަށް ހީވެފައި އޮންނަ ގޮތުން ޚިޔާލު ތަފާތުވުމަކީ ނައްތާލެވޭނޭ ކަމެކެވެ. ފުރަތަމަ މައްސަލަ އުފެދެނީ ވެސް މިހިސާބުންނެވެ. ތަފާތަށް އީމާން ނުވެވޭ ހިސާބުންނެވެ. ޚިޔާލުގެ ތަފާތަކީ އޮންނަ އެއްޗެއް ކަމަށް ގަބޫލު ނުކުރެވޭ ހިސާބުންނެވެ.

އިމާމް ޝާފިޢީގެ ވިސްނުންފުޅާ ހަމައަށް އަހަރެމެން ގެ ފިކުރު ގެނައުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ ޚިޔާލު ތަފާތުވުމަކީ އިންސާނީ ޠަބީޢަތެއްކަން ގަބޫލުކުރުމެވެ. މިކަމުގެ އެންމެ ބޮޑު ހެއްކަކީ ޢުމުރު ދުވަހު ތިމާ ދުނިޔޭގައި އުޅޭއިރު ތިމާގެ ފިކުރު އެތައް ގޮތަކަށް ބަދަލުވަމުންދާ ދިއުމެވެ. ދެން ތިމާގެ ހުރި ކަމެއް އެހެން މީހެއްގައި ހުރުމުން އެކަމާ ހައިރާންވަނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ މިކަން މިހެން ހުރިއިރު އެކަކާއި އަނެކަކު ތަފާތުވާނެ މިންވަރު ވަޒަންކޮށްލަން އެހާ އުނދަގުލީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ ބަދަލުވުމުގެ ޤާނޫނުން ބޭރުގައި ވޮޑިގެންވަނީ ބަދަލުވުން ލެއްވި މާތް ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ދެވަނަ ކަމަކީ ޚިޔާލު ތަފާތުވަނީ ސަބަބެއް އޮވެގެން ކަން ގަބޫލުކުރުމެވެ. އިއްޔެ ހިތާވެގެން ކައިވެނި ކުރި ދެމީހުން މިއަދު މައްސަލަޖެހެނީ ފަހަރެއްގައި ކުރިއަށްވުރެ ހުތުރުވީއެވެ. ފަހަރެއްގައި ކައިވެންޏަށް ފަހު އިހަށްވުރެ ރީތިވިޔަސް، ކުރިން ނޭނގޭ ސިއްރުތަކެއް އެނގުނީއެވެ. އަޅާނުލެވެނީއެވެ. ލޯބިނުދެވެނީއެވެ. “ފަހަރެއްގައި” ކުރިއަށްލައިފައި ބައިވަރު ޖުމުލަތައް ކީދާނެއެވެ. ކޮންމެވެސް ސަބަބެއް އޮންނާނެއެވެ. ބައެއް މީހުން ބުނެއެވެ. ހަމަ ފޫހިވީއެވެ. އާއެކެވެ. އެވެސް ވާ ގޮތެކެވެ. އެކަމަށް ވެސް ސަބަބެއް އޮންނާނެއެވެ. އެ ސަބަބު ބަޔާންކުރަން ނޭނގުން އެއީ އަހަރެމެންގެ ބަސްމޮށުން ތެރިކަމުގެ ނުކުޅެދުންތެރިކަމެވެ. ކޮންމެ ކަމަކަށް ވެސް ސަބަބެއް އޮންނާނެއެވެ. މިއީ ސަބަބުގެ ކާއިނާތެވެ. ސަބަބުގެ ޤާނޫނުން ބޭރުގައި ވޮޑިގެންވަނީ ސަބަބު ހެއްދެވި މާތް ރަސްކަލާނގެއެވެ.

ތިން ވަނަ ކަމަކީ އަނެކާގެ ވިސްނުމުން އަނެކާގެ ޚިޔާލަށް ނަޒަރެއް ދިނުމެވެ. އަހަރެންގެ އުސޫލުތަކާއި ވިސްނާ ގޮތުގެ އަލީގައި ވިސްނީމާ އަނެކާގެ ފިކުރަކީ އެއްވެސް އަގެއް ހުރި އެއްޗަކަށް ދުވަހަކު ވެސް ނުވާނެއެވެ. ކުޑަދަރިފުޅުގެ ޚިޔާލުތަކާއި މެދު ވިސްނާ ފަދައިންނެވެ. ރޯނުވަށާ ކަންޏެއް ދެފައިގެ ދެމެދަށް ލައިގެން ބޫނން ބޫނން ކިޔަ ކިޔާ ހުންނަ ކުޑަކުއްޖާއާ މެދު އަހަރެމެން ވިސްނާއިރު، އަހަރެމެންގެ އުސޫލުތަކުން އޭނާއާ މެދު ވިސްނާ ނަމަ ވިސްނޭނީ އެއީ ހާދަހާ މޮޔަ ކުއްޖެއް ކަމުގައެވެ. ނަމަވެސް އޭނާގެ ފިކުރާއި އޭނާއަށް ލިބުނު ޢިލްމާއި އޭނާގެ ޢުމުރާއި މިކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމާއެކު ވިސްނާ ނަމަ އޭނާ ބެލެވޭނީ ވަރަށް ވެސް ސިކުނޑި ތަނަވަސް އުފެއްދުންތެރި ކުއްޖެއް ކަމުގައެވެ. އާއެކެވެ. އެކަން އަދި ގަބޫލުކުރިޔަކަސް އެޔަކީ ރޯނުވަށަން ގެންގުޅޭ ކަންޏަކީ ސައިކަލެއް ކަމުގައި ތިބާ ގަބޫލުކުރީ ކަމަކަށް ނުވާނެއެވެ.

ހަތަރުވަނަ ކަމަކީ އަނެކާގެ ވިސްނުމުގައި އުސޫލެއް ހުރިތޯ ބެލުމެވެ. ވާހަކަ ދެއްކުމުގައި މީހުން ދެބަޔަކަށް ބެހެއެވެ. އެއް ވައްތަރަކީ ވާހަކަދެއްކުމުގައި ހަމައެއް ލަމައެއް ނުގެންގުޅޭ މީހުންނެވެ. އެމީހުންގެ ރައުޔަކީ ރައުޔެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެއީވެސް އެއްޗެކެވެ. ކޮންވެސް އެއްޗެކެވެ. އެޔަކާއި އިދިކޮޅަކަށް ބަހުސެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ޒުވާބު ކުރެވިދާނެއެވެ. އެކަމަކު އެއީ ބޭނުން ކަމެއް ނޫނެވެ. އެ ނައްތައެއް ނުލެވޭނެއެވެ. ދުނިޔޭގައި ހަޑިއެއްޗެހި ވެސް ހުންނާނެއެވެ. އެޔާއި މުޢާމަލާތުކުރަން ދަސްކުރާށެވެ. މާތް ﷲ މިދުނިޔެ ހައްދަވާ މިތަނަށް ލެއްވި ޠަބީޢަތް ބަދަލުކުރަން ނޫޅޭށެވެ.

ދެވަނަ ވައްތަރަކީ ވާހަކަދެއްކުމުގައި ހަމައެއް ގެންގުޅޭ މީހުންނެވެ. މިފަދަ މީހުންގެ ވާހަކަތައް އެމީހުންގެ އުސޫލުތަކާއި ކިރާށެވެ. އުސޫލުތަކާއި އޭނާ އެބުނާ ބުނުމާއި ދިމާވޭތޯ ބަލާށެވެ. މިސާލަކަށް ލޮނުރަހަލާ ކޮންމެ އެއްޗެއް ނުބައިކަމަށް ދަޢުވާކުރާ މީހަކު، ބަޖިޔާ މީރު ކަމަށް ބުނަންޏާ، ތިޔަކީ ތިބާގެ އުސޫލާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫންތޯ ބުނުމުން އޭނާ ގަބޫލުކުރާނެއެވެ. ނުވަތަ އެއީ އޭނާގެ އުސޫލަށް އައި އިސްތިސްނާއެއް ތޯ އޮޅުން ފިލުވާށެވެ. ކޮންމެ ގަވައިދަކީ ޤާނޫނަކީ އޭގައި އިސްތިސްނާ ހުންނަ އެއްޗެކެވެ. އެއިން ވެސް ދޭހަކޮށްދެނީ އިންސާނީ ބުއްދިއަކީ އުނި އެއްޗެއް ކަމެވެ.

ފަސްވަނަކަމަކީ އަނެކާގެ އުސޫލުތައް ތިމާގެ އުސޫލުތަކަށް ވުރެ މޮޅުވުމަކީ ވެދާނެ ކަމެއް ކަމަށް ގަބޫލުކުރުމެވެ. މިކަން ގަބޫލުކުރެވޭނީ ތިމާއަކީ އުނި މީހެއް ކަމަށް ގަބޫލުކުރެވިގެންނެވެ. އެއްވެސް އިންސާނަކީ ފުރިހަމަ މީހެއް ނޫނެވެ. ކުށް ނުކުރެވޭ މީހެއް ނޫނެވެ. ތިމާގެ ކަންކަމާއި ބަސްބަހުގައި ކުށް ހުންނާނެ ކަމަށް ގަބޫލުކުރެވިއްޖެ ނަމަ އެ ކުށުގެ ނިސްބަތް އަނެކާއަށް ވުރެ ތިމާގެ ކިބައިގައި ބޮޑުވުމާއި ނުވުމުގެ ފުރުސަތު އޮންނާނެ ކަމަށް ގަބޫލުކޮށްލުމަކީ މާ އުނދަގޫ ކަމެއް ނޫނެެވެ.

މިދެންނެވި ވިސްނުން އަޅުގަނޑުމެންގައި ހަރުލައްވާލެވުމުން، އޭނަ އެގޮތަށް – މަ އެހެން ގޮތަކަށް، ވިސްނުމަކުން، ބުނުމަކުން ޢަމަލުކުރަމަކުން އެޔަކީ ޤިޔާމަތް ވީ ކަމަށް ދެކޭކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.

ކޮންމެއަކަސް އިސްވެ ދިޔަ އިމާމް ޝާފިޢީގެ ބަސްފުޅުތައް ފަދަ ކިތަންމެ ބަސްފުޅެއް ކިތަންމެ ފޮތެއް އެ މައުޟޫގައި އަހަރެމެންގެ އިސްވެ ދިޔަ ދަންނަބޭކަލުންނާއި، އިހުގެ ޙަކީމުންނާއި މިހާރުގެ ޢިލްމުވެރިންނާއި މުފައްކިރުންވެސް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. އަޅުގަނޑު ހިތުން ސަލަފުންނަށް ތަބާވުމުގައި އިސްވެ ދިޔަ ސަލަފުއްޞާލިޙުންގެ މިފަދަ ބަސްފުޅުތައް ވެސް ހިތްމައްޗަށް ގެނެސް އަޚްލާޤުގައި ހަރުލައްވަންވާނެއެވެ.

ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވި މާތް ނަބީކަލޭގެފާނު، އަޙުޒާބު ހަނގުރާމައިން އެނބުރިވަޑައިގެން ހަތިޔާރުތައް ރައްކާކުރެއްވިތަނާ ޖިބްރީލް ޢަލައިހިއްސަލާމް ވަޑައިގެން ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންމެން މަލާއިކަތް ބޭކަލުން އަދި ހަތިޔާރު ނުބަހައްޓަވަމެވެ. ބަނޫ ޤުރައިޒާއާ ހަނގުރާމައަށް ނުކުމެވަޑައިގަންނަވާށެވެ. ދެން އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ގެ ޞަޙާބީންނަށް ހަނގުރާމައަށް ނުކުންނެވުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންކުރެ މީހަކު ބަނޫ ޤުރައިޒާގައި މެނުވީ ޢަޞްރު ނަމާދުކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.

ކޮންމެ އަކަސް ނިކަން އަވަސްކުރައްވާ ޞަޙާބީން ގެ ލަޝްކަރު ބަނޫ ޤުރައިޒާއަށް މިސްރާބުކޮށްލެވިއްޖެއެވެ. ނަމަވެސް މަގުމަތީގައި ޢަޞްރު ނަމާދުގެ ވަގުތު ޖެހިއްޖެއެވެ.

ޢަޞްރު ނަމާދު ކުރާނީ ތޯ ނުކުރާނީ ތޯ ޞަޙާބީ ބޭކަލުންގެ މެދުގައި ޚިޔާލު ތަފާތުވެއްޖެއެވެ. އެގޮތަކީ މާތް ނަބިއްޔާ ވަނީ ބަނޫ ޤުރައިޒާގައި މެނުވީ މިއަދުގެ ޢަޞްރު ނަމާދު ކޮށްގެންނުވާނޭ ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެއްބައި ބޭކަލުން އެ ޙަދީޘްއާ މެދުގައި ޚިޔާލުފުޅު ހުރި ގޮތަކީ އެއީ ޢަޞްރުގެ ވަގުތު ނިމުމުގެ ކުރިން ބަނޫ ޤުރައިޒާއަށް ދާންޖެހޭނެ ކަމަށް، އެހާވެސް އަވަސްކުރުމަށް މާތް ނަބިއްޔާ ދެއްވި އިރުޝާދެއް ކަމުގައެވެ. ނަމާދުގެ ވަގުތުން ފަސްކުރުމުގެ ނުބައިކަމާއި ވަގުތުގައި ނަމާދުއަދާކުރަންޖެހޭ ކަމަށް ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގައި އައިސްފައިވާ ދަލީލުތަކުގެ ގިނަގުނަކަމުންނެވެ. އެބޭކަލުންނަށް ވިސްނިވަޑައިގަތީ އެހެން ކުރައްވާ އަމުރުފުޅެއްގެ މަގުސަދާއި މުރާދު ދެނެގަތުމުގައި އެ މައުޟޫގައި ކުރިއްސުރެ ކުރައްވާފައި ހުރި އެންމެހާ އަމުރުފުޅުތަކެއް ވެސް ބަލާ، ޙާލަތާއި ވަގުތާއި ގުޅުވުމުން އެ އަމުރުފުޅުތަކުން ނުކުންނަ ދޭހަ ދެނެގަތުމުގެ މުހިންމު ކަމެވެ. އެހެންވެ އެ ބޭކަލުން ނަމާދުގެ ވަގުތުގައި ނަމާދުކުރެއްވީއެވެ.

ނަމަވެސް އަނެއް ޖަމާޢަތުގެ ބޭކަލުން ދެކެވަޑައިގަތީ، އެދުވަހަށް އެކަނި ޚާއްސަ އަމުރެއް ކަމުގައެވެ. އެދުވަހުގެ ޢަޞްރު ނަމާދު ބަނޫޤުރައިޒާގައި ކުރުން، ވަގުތުގައި ކުރުމަށްވުރެ ޚާއްސަވެގެންވީއެވެ. އެހެނީ މާތް ނަބިއްޔާގެ ސާފު ބަސްފުޅުން ވަކި ގޮތެއް ދޭހަވެފައި އޮއްވާ، އިތުރު ގޮތްގޮތަށް މާނަކޮށް ތަކްލީފުތައް އުފުލުމަށްވުރެ، ހަމަ ރީތި ގޮތުގައި އެ ބަސްފުޅަށް ޢަމަލުކުރުން މާ މޮޅުވެފައި އިތުރުކަމުގައެވެ.

ކޮންމެ އަކަސް އެ މައްސަލަ ފަހުން ކީރިތި މާތް ނަބިއްޔާއަށް ހުށައެޅުނު ހިނދު ވަކި ޖަމާޢަތެއް ރަނގަޅު ނުކުރައްވާ ހިނިފުޅުވަރުނަކުރެއްވީއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ގެ މި ޢަމަލުފުޅުގައި ވިސްނައިފި މީހަކަށް ހާދަ ގިނަ ޢިބްރަތެއް އެބަހުއްޓެވެ. އަލަށް ދީންވެރި ވެގެން މިއުޅޭ ކުދީންނާއި އެކި ގައުމުތަކުން ކިޔަވާ ވިދާޅުވެގެން މިވަޑައިގަންނަވާ ޝޭޚުން ކީރިތި މާތް ނަބިއްޔާގެ އެ ޢަމަލުފުޅުގައި ވާ ޢިބްރަތް ލިބިގަންނާނެ ނަމަ، ދީނީ ޚިޔާލު ތަފާތުވުންތައް ހަޖަމުކުރުމުގައި ލައްކަ ގިނަ އަރާރުމާއި ތަޅާފޮޅުން ހުއްޓުވޭނެކަން ހަމަގައިމެވެ.

އޭގެ ފަހުން މިއަދާ ހަމައަށް އައި މި އުންމަތުގެ އެތައް ގިނަ ޢިލްމުވެރިންނެއް އިސްވެދިޔަ ހާދިސާގައި ރަނގަޅަށް ޙައްޤަށް ކަންތައް ކުރެއްވީ ކޮން ޖަމާޢަތެއް ކަމާ މެދު ބަހުސްކުރައްވާ އެކި ޢިލްމުވެރިން އެކި ކޮޅު ރަނގަޅު ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ދުނިޔެ ޤިޔާމަތް ވިޔަސް އެކަން އޮންނާނީ އެހެންނެވެ. އެކަމުގައި ދެ ޖަމާޢަތަށް ޞަޙާބީން ބެހިވަޑައިގަތް ފަދައިން އޭތެރެއިން ރަނގަޅީ ކޮން ބައެއްތޯ ބުނާ މީހުންވެސް ތިބޭނީ ދެ އަތަކަށް ބެހިފައެވެ.

ހަމަގައިމުވެސް ކީރިތި މާތް ނަބިއްޔާ އެދުވަހު އެހެން ޙަދީޘްކުރެއްވުމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ މުރާދަކަށް ވާނީ ކޮންމެވެސް އެއް ގޮތެކެވެ. އެހެންނާ އެ ދުވަހުގެ ނަމާދު ވަގުތުން ފަސްވިޔަސް ބަނީޤުރައިޒާއަށް ޚާއްސަވުމެވެ. ނުވަތަ ދަތުރު އަވަސްކުރުވުމުގެ ގޮތުން އެ ދުވަހުގެ ޢަޞްރު ވަގުތަށް އެތަނަށް ދާންވާނޭ ވިދާޅުވުމަށްޓަކައި އެފަދައިން ޙަދީޘްކުރެއްވުމެވެ.

ކޮންމެ އަކަސް އެ ދެޚިޔާލުގެ މައްޗަށް ޞަޙާބީން ޚިޔާލު ތަފާތުވެ، ބުއްދި ގަބޫލުކުރެވޭނޭ ހަމައަކުން އެ ދެޖަމާޢަތުން ކުރެ ކޮންމެ ޖަމާޢަތަކުންމެ ޢަމަލުކުރިކަމުގައި ވިޔަސް، އެތަނުން މާތް ނަބިއްޔާގެ އަސްލު މުރާދަށް ޢަމަލު ކުރެވިފައި އޮންނާނީ ހަމަޔަގީނުން ކޮންމެވެސް އެއްބަޔަކަށެވެ. އެހެންވިޔަސް އެތަނުން ގޯސްވީ ކޮން ބައެއް ކަމެއް މާތް ނަބިއްޔާ ފަހުން ބަޔާންކޮށް ނުދެއްވީ، އެއީ އިންސާނީ ޠަބީޢަތް ނިޔާކުރާ ގޮތުގެ މަތީން އުފެދުނު ޚިޔާލު ތަފާތުވުމެއް ކަމުގައި ވާތީއެވެ.

މި ނޫނަސް ކިތަންމެ ހާދިސާއެއް ޞަޙާބީންގެ ޒަމާނުއްސުރެ މިއަދާ ހަމައަށް ޙަދީޘެއް ދެ ގޮތަށް މާނަކުރެވުމާއި ގުޅިގެން ހިނގާފައި އެބަހުއްޓެވެ. އެފަހުން އައި ތާބިޢީންގެ މެދުގައި ވެސް އެކަން ހިނގާފައިވެއެވެ. އަދި ހަމަ އެހެން ވަރަށް ކުރީގެ ޢިލްމުވެރިން ވެސް އެފަދަ ކަންކަމުގައި އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް އިހުތިރާމުއަދާކުރުމުން ނަމޫނާ ދައްކަވާފައި ވާފަދައިން، ވަރަށް ހަރުކަށި ޢިބާރާތުން ފުރައްސާރައިގެ ރާގުގައި އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ރައްދު ދީފައި ވުމީ ވެސް ހަމަ ހިނގާފައި ހުރި ކަންކަމެވެ.

ނަމަވެސް މީގައި އަހަރެމެން އެބޭކަލަކަށް ތަބާވާން ޖެހޭ މާތް ނަބިއްޔާ ދެއްކެވި ރިވެތި ނަމޫނާއަށް ތަބާވުން މާ އިތުރުކަން ބޮޑެވެ. ޙަދީޘެއް މާނަކުރުމުގައި ދެ ފަރާތަކަށް ދެ ގޮތަކަށް ދޭހަވެއްޖެ ނަމަ ހިނިތުންވުމަކުން ފުއްދާލުން އެއީ ހަމަޔަގީނުން ވެސް ސުންނަތާ ގާތްކަން ބޮޑު ގޮތެވެ.

އާދަމްގެފާނުން ފެށިގެން އަހަރެމެންގެ މާތް ނަބިއްޔާ އާ ހަމައަށް ފޮނުއްވި ރަސޫލުންނާއި ނަބިއްޔުންގެ ބަސްފުޅުތަކަށް ބެއްޔަސް، އެންމެ އިހުގެ ޙަކީމުންގެ ނަސޭހަތްތަކާއި އިރުޝާދުތަކުން ފެށިޔަސް، މި ޒަމާނުގެ ފަހުގެ ހޯދުންތަކަށް ނަޒަރުހިންގިޔަސް، ކެއުމުގެ ނިޒާމުގައި ހަމައެއް ނުބެހެއްޓުމުގެ ދޯހަޅިކަމާއި ގެއްލުމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ކިތަންމެ ބުނުންތަކަކާއި ދިރާސާއެއް ފެންނާނެއެވެ.

ކެއުން މަދުކުރުމާއި އެމީހަކަށް ކިރިޔާ ފުދޭ މިންވަރަށް ނޫނީ ނުކެއުމަށް ނަސޭހަތްތެރިވެ، އަދި އެމަގުން ކަސިޔާރުވުމުން، ހުރި ނުބަޔާއި ނުރައްކާ ބަޔާން ނުކުރާ އެއްވެސް ޙަކީމަކު އިހުގައި ދުނިޔެ ދެކެފައި ނުވެއެވެ.

އަހަރެމެންގެ ދީން ވެސް އަންގަނީ ކެއުމަކީ އަޅުކަމަށް ބާރުހޯދަން ކުރާ ކަމެއް ކަމުގައި ހެދުމަށާއި ފެނަށާއި ނޭވާއަށް އޮތް ބައި ފުރާނުލުމަށާއި، ލޮޑުކަން ލިބޭވަރަށް ނުކެއުމަށެވެ. އޭގެ އިތުރަށް އެމާތް ދީނައިގެން ވަޑައިގެންނެވި މާތް ސާހިބާ އެ ނަމޫނާ ވަނީ އަހަރެމެންނަށް ދައްކަވާފައެވެ.

ގިނައިން ކެއުމާއި ބަނޑުލުމަކީ މާތް ނަބިއްޔާ އަވަހާރަވުމަށްފަހު އުންމަތުގައި އުފެދުނު އެންމެ ނުބައި އެއް ކަންތައް ކަމުގައި މުއުމިންތަކުންގެ މަންމާފުޅެއް ކަމުގައިވި ސިއްތުނާ ޢާއިޝާގެފާނު ވަނީ ސިފަކުރައްވާފައެވެ.

މި ޒަމާނުގެ އެންމެ ބޮޑެތި ބަލިތަކުގެ އަސްލަކީ، އެންމެ ގިނަ ބަލިތައް ކޮންޓްރޯލު ނުކުރެވުމުގެ އެއް ސަބަބީ ވެސް ހަމަ ކެއުމުގެ ނިޒާމު ގޯސްވެފައިވުން ކަމާ މެދަކު ދެބަސްވާނޭ މީހަކު އުޅޭނޭ ހެނެއް ހީއެއް ނުވެއެވެ.

ރޯދަމަސް އަންނަނީ ކެއުމާއި ބުއިމުގައި ތިމާގެ ނަފުސަށް ތިމާ ބޭނުން ގޮތެއް ހަދާލެވޭނެ ކަން ޔަގީންކޮށްދެމުންނެވެ. ދުވާލުގެ ވަގުތުގައި އެކައްޗެއް ނުކައި ތިމާ ހޭދަކުރާ ފަދައިން، އެހެން މަސްމަހުގައި ކެއުމާއި ބުއިމުގައި ބޭނުންކުރާ ހަމައެކަނި ގޯސްއާދަތަކުން ދުރުވެވޭނެކަން ދަސްކޮށްދެމުންނެވެ.

ކެއުމާއި ބުއިމުގައި ހުއްދަ ހުރިހާ އެއްޗަކުން ދުވާލުގެ ވަގުތުގައި މަނާވެގެން ތިބޭ ތިބުމުން، އެހެން މަސްމަހުގައި ހަމައެކަނި ގެއްލުން ހުރި ތަކެއްޗާއި ނުވަތަ ކޮންމެވެސް ސަބަބަކާހުރެ ޑޮކްޓަރަކު މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗަކުން ދުރުވެތިބެވިދާނެ ކަމުގެ ނަފުސާނީ އިތުބާރު ދިރުވައިދެމުންނެވެ.

ނަމަވެސް، ރޯދައިގެ ސަބަބުން ހަޖަމުގެ ނިޒާމަށް ލިބޭ ލުޔާއި ހައްޓަށް ލިބޭ ފަސޭހަ ގެއްލުމާއި އަނިޔާއަށް ބަދަލުކޮށްލަނީ ހަމަ އަހަރެމެންގެ އަތްތަކުންނެވެ. ކެއުމާއި ބުއިމުގެ ނިޒާމު އަހަރެމެން އެކަށައަޅާ ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތްތަކުންނެވެ.

ރޯދަވީއްލުމާއެކު ސިކުނޑީގެ މައްޗަށް ޝިކާރަވެފައި އެ އޮންނަ “ދޮގުވެރި ބަނޑުހައިކަމަށް” އަހަރެމެން އީމާންވަނީ ދަސްވި ކެތްތެރިކަމާއި، ހަމަޖެހުން އެއްފަރާތްކޮށްފައެވެ. ނަތީޖާއަކީ ރޯދަމަހާ ދިމާކޮށް ބަނޑުގެ ބަލިތަކާއި އެނޫންވެސް ކެއުމުގެ ނިޒާމު ގޯސްވުމުން ނުކުންނަ މުސީބާތްތައް ހެސްކިޔާފައި އިތުރުވެގެންދިއުމެވެ.

މީގެ ބަދަލުގަައި ރޯދަވީއްލާ ގަޑީގައި އެންމެ ފަނިތަށްޓަކާއި ދެތިން އޮށް ކަދުރު، ނުވަތަ އެނޫންވެސް ލުއި ފޮނި ކާއެއްޗަކުން، ރޯދަވީއްލުމުން ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ އަރާމާއި ދުޅަހެޔޮކަން ތަޖުރިބާކުރުން މުހިންމެވެ. އޭގެ ފައިދާތަކުގެ ވާހަކަ އަޑުއައެހުން ކޮންމެހެން ބޭނުމެވެ. އެގަޑީގައި ތެލަށް އަޅާފައި ހުންނަ ތަކެތީން ގޮހޮރު ހުހަށް އޮއްވާ އަނިޔާކުރީމާ އެލިބޭ ހާނީއްކަތަކުގެ ވާހަކައިން ޑޮކްޓަރުން ކިޔައިދޭ ތަފްސީލުތަކަށް އިޖާބަދިނުން ހަމަ ކޮންމެހެން ލާޒިމެވެ.

އިހުޒަމާނުގައި އަހަރެމެން ރޯދަވީއްލާ ގަޑިއަށް އެހަދާ ސާގުފަނި ފަދަ އެއްޗެއް ތާފަނާކަމާ އެކީ ބޯލުން، މިހާރު މިޒަމާނުގެ ފިނިކޮށްފައި މިހުންނަ ބުއިންތަކަށްވުރެ ސިއްހަތަށް ފައިދާ ބޮޑުކަމަކީ ހަމަ ހަގީގަތެކެވެ. އެނޫނީ ކުރުނބާއެއް ބުޔަސް އެޔަށް ހަކުރުއަޅައިގެން ކިލަނބުކުރުމަށްވުރެ، ޠަބީޢީ ރަހައިގެ ފައިދާ ލިބިގަތުން، ކާބަފައިންގެ އަސްލު ސަގާފަތާއި ގާތްވެފައި، ޒަމާނީ ތަޢުލީމުތަކާއި ސިއްހީ ހޭލުންތެރިކަމާ ވެސް މާ ގާތްކަން ބޮޑެވެ.

އަދި ހާރުކެއުން އަވަސްކޮށްގަތުމުން، ތިމާގެ ބަނޑަށް ދޭން ނުވާވަރަށް ހައިހޫނުކަން ނުދިނުމަށްޓަކައި، ހާރަކީ ރޯދައިގައި ތިމާއަށް ބާރަކަށް ހެދުމަށްޓަކައި ހާރުކެއުން ވީ އެންމެ ލަސްކުރުމަށް ކޮންމެހެވެސް ސަމާލުކަންދޭންޖެހެއެވެ.

ނިކަން ކުރުކޮށްލާފައި ބުނަންޏާ ރޯދަމަހުގެ ރޭގަނޑުގެ ބާރަގަޑިއިރު، ސައްވީސްގަޑިއިރުގެ ކެއުމާއި ބުއިމަކަށް ނުހެދުން، ނުވަތަ އެކަން ނުކޮށް ފުދޭ މިންވަރަށް ކެއުން ގެންގުޅޭ މީހުން ތިމާއަށް ބޭނުންވާނޭ މާއްދާތައް ހިމެނޭ ކާނާކެއުމަށް އިސްކަންދިނުމީ ރޯދަ ހިފުމުގައި އެކަންކުރަން އޮތް ގޮތަށް އެކަން ކުރެވޭނޭ، އަދި ރޯދައިގެ ޙަޤީޤީ ފައިދާ މާއްދީގޮތުންނާއި ރޫޙާނީ ގޮތުން ވެސް ލިބިގެންދާނޭ ހަމައެކަނި ގޮތެވެ.

މިކަންކަން މި މަގަށް ނެތުމުން، ރޯދަމަހުގައި އެހެން މަސްމަހަށް ވުރެ އަތުން ޚަރަދުވާ ބައިވެސް އިތުރުވެގެންދަނީއެވެ. އަދި ސިއްހަތަށް ފައިދާހުރި ނިޢުމަތެއް ކަމުގައިވި ރޯދަ، ވޭންހުރި ބައްޔަކަށް ބައެއް މީހުންނަށް ހަދާލެވުމުގެ ސަބަބުން ހޮސްޕިޓަލަށް ވެސް ކުރަންޖެހޭ ޚަރަދު ގިނަވެގެންދަނީއެވެ.

އަހަރެމެންގެ މާތް ނަބިއްޔާ ވެސް ރޯދަމަހުގައި އެހެން މަސްމަހަށްވުރެ ޚަރަދުކުރެއްވުން އިތުރުކުރައްވައެވެ. ނަމަވެސް އެކަލޭގެފާނު އެބައި އިތުރުކުރައްވަނީ ރޯދަމަސް އަތުވެއްޖެ ނަމަ ވައިރޯޅިއަކަށް ވުރެ ވެސް ދީލަތިވެވަޑައިގެން ކުރައްވާ ޞަދަޤާތްތަކުންނެވެ. އަހަރެމެންނާއި އަހަރެމެން ނަމޫނާ ކަމުގައި ބަލައިގެން މިއުޅޭ މާތް ނަބިއްޔާއާ ހުރި ތަފާތެއްގެ ބޮޑުކަމާއެވެ!